‏نمایش پست‌ها با برچسب شڤان پەروەر. نمایش همه پست‌ها
‏نمایش پست‌ها با برچسب شڤان پەروەر. نمایش همه پست‌ها

۱۳۹۷/۰۱/۱۳

"لۆ مە چ کر، مە چ کر؟"

سەلاحەدین بایەزیدی

سوڵتانی نوێی تورکان بچووکترین جموجوڵی دژ بە خۆی و دەوڵەتەکەی خستووەتە ژێر چاودێری، دەزانێ سێ چوار خوێندکار لە کام زانکۆ چ لافیتەیەکیان بەرز کردووەتەوە، فڵان ڕۆژنامەی لۆکاڵی دەرەوەی وڵات چ مانشێتێکی نووسیوە، لە پایتەختی فیسار وڵاتی ئەوروپی چ دروشمگەلێک بەرز کراونەتەوە، سیاسەتمەدار یان ڕۆژنامەڤانێکی بیانی چی گوتووە، هونەرمەندێکی ئەمریکا چۆن کاریکاتێرێکی لەو کێشاوەتەوە و تەنانەت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کێ، لە کوێ چی لە دژ نووسیوە. بەرامبەر بە بچووکترین کۆڕ و کۆوبوونەوە و ناڕەزایەتی دەربڕیندا بە ڕقێکی بێ وێنەوە دێتە وەڵام. ئەگەر بکرێ دەمکوتیان دەکا، دەنا ڕادەسپێرێ هێرشیان بکەنە سەر، ئەگەر هیچ شتێکیشی پێ نەکرا، بە جۆرێک کە ڕق و توڕەیی دابمرکێ، بە شێوازی خۆی، بە سووکایەتی پێکردن وەڵام دەداتەوە.  

جا بۆیە ناکرێ دەنگ و سەدای شڤان پەروەریشی نەبیستبێ و پێی پەست نەبووبێ. مەبەستم دوایین کلیپێتی بۆ عەفرین. ناکرێ وەدەنگهێنانی تاتلیسەس کاردانەوەیەک نەبێ بەرامبەر بە وی. 

بەمجۆرە، تاتلیسەس، جارێکی تر بەرامبەر بە شڤان هاتە سەر "شانۆ". ئەمجارەیان بە چریکە و گۆرانی نا، چونکە دەمێکە لە پەلوپۆ کەوتووە، بەڵکوو بە شێوازی سوڵتانەکەی خۆی، بە گۆرانیی گاڵتەئامێز و پێکەنینی دەستکرد. دیارە لەوە زیاتریش هیچی پێ نەدەکرا. نەگبەتی لەوە دایە ئەو ڕۆڵە، وەک هاوشاریی شڤان و لەوە زیاتریش وەک سەمبۆلێکی دژ بە شڤان دەبێ بەو بدرێ و دەبێ بە شێوەیەک هونەری خۆی نیشان بدا و سوڵتان دڵخۆش بکا. 

هەتا ئێرە هەموو شتێک ئاساییە، لایەنی نائاسایی لەم بۆ یەکتر سەندنەوەیەدا دۆخی شڤان پەروەرە. شڤانێکی باڵکراو. وەک بڵێی ویسترابێ دۆخی ئەم دوانە یەکسان بکرێ و یەک لە سەرووی ئەویترەوە نەبێ.

لە دوایین کلیپدا، شڤان پەروەر تەنیایە، تێکشکاوە، چرچ و لۆچی دەستی دیارن. پیاسەکردن بە قەراغ ڕووبارێک لە مەنفا و کلیپێک بە مۆنتاژێکی سەرەتایی و سادە نیشانەی ئەوپەڕی تەنیایی شڤان پەروەرە. خەمێکی قووڵ لە سیمادا، کەشتی، مەلە دەریاییەکان، کورسیی چۆڵ، داری ڕووت و شەپقە... ئەم دیمەنانە لە پاییزی تەمەنی پەناهەندەیەکی تێكشکاو دەچن و فڕیان بە خوێندنەوەی پەیامێکی سیاسیی دژ بە فاشیزمەوە نییە. لەو لاشەوە سوڵتان و هونەرمەندەکەی پێدەکەنن. پێکەنینێکی شەیتانی. وەک بڵێی بە وی پێبکەنن، پێی بڵێن تۆ هەر بێژە، هەر بچڕە "ل کۆلانێن باژێرێ ئەوروپایێ" بێ خودی بگەڕێ. لەکاتێکدا کە شڤان چەند ساڵێ لەمەوپێش بە قاسپەی ئەوان گەڕابۆوە، دەستی لە دەستی ئەوان کردبوو، لۆمە و تەشەری دۆست و لایەنگرانی دابووە پێش چاو. شایانی ئەوە نەبوو بەر زوڵمێ بایێ ڕەش بکەوێ. 

شڤان لە "وڵاتێ غەریبییێ، بێ خودی و بێ ماڵە". سوڵتان و هونەرمەندەکەی کاری خۆیان پێ جێبەجێ کرد، هاوڕێیەتی و هاوپەیمانی بارزانی لەوە کەمتر بوو کە چاوەڕێ دەکرا، کەناڵەکانیشی زیاتر بە تاتلیسەس سەرسامن تا شڤان، کەرەمی سوڵتان بۆ ئەوان گرنگترە، دۆست و هاوڕێ پڕۆلیتاریاکانیشی لەمێژە لێی تووڕەن. تێگەیشتن لە هۆکاری گشت ئەمانە دژوار نییە، ئەوەندە بەسە لە خۆت بپرسی لۆ مە چ کر، مە چ کر؟ 

۱۳۹۶/۰۹/۲۹

ده‌رباره‌ی "باهۆز"


ئیسماعیل بێشکچی
له‌تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

 
باهۆز (Fırtına) فیلمێکی سینه‌مایی و به‌رهه‌می ناوه‌ندی میزۆپۆتامیایه‌. سیناریۆکه‌ی له‌لایه‌ن کازم ئۆزه‌وه ئاماده‌ کراوه. ده‌رهێنه‌ره‌که‌یشی هه‌ر کازم ئۆز بۆ خۆیه‌تی.

ده‌مه‌وێ هه‌ست و ڕامانی خۆم سه‌باره‌ت به‌م فیلمه ده‌رببڕم.

هه‌ڤاڵێکی زۆر گه‌نج و دڵسۆزم هه‌یه. ساڵانی ده‌سپێکی ڕۆیشتنه زانکۆی بۆ ده‌گێڕامه‌وه. کۆتایی هه‌شتاکان و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردوو... ده‌یگوت: ده‌مانزانی تورکین، به‌ڵام نه‌مانده‌زانی له‌ چ ڕوویەکەوە تورکین. مه‌راقمان ده‌کرد بزانین کورده‌کان له‌ چ ڕوویەکەوە تورکن؟ بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بوایه کتێبمان بخوێندایه‌ته‌وه. بۆ نامیلکه و کتێب گه‌ڕاین و پرسیارمان کرد. کتێبفرۆشێک پێشنیاری پێ کردین کتێبه‌کانی بێشکچی بخوێنینه‌وه. له‌ ئه‌نجامی ئه‌و خوێندنه‌وانه‌دا هایه‌دار بووین ڕه‌گ و بنه‌چه‌ی ئێمه کورده‌ و زانیمان کوردیش نه‌ته‌وه‌یه‌کی جیاوازه.

له‌ فیلمی باهۆزیشدا خوێندکارێکی گه‌نج هه‌یه که له‌ ئه‌سته‌نبوڵ تازه دواناوه‌ندی ته‌واو کردووه‌ و ساڵی یه‌که‌مێتی له‌ زانکۆ. ناوی جه‌ماڵه. له‌ناو زانکۆدا، خوێندکاره کورده شۆڕشگێڕه‌کان، هه‌وڵی به‌رێکخستنکردنی خوێندکاره تازه‌کان ده‌ده‌ن. ده‌گه‌ڵ جه‌ماڵیشدا په‌یوه‌ندی ده‌گرن و باسی کورد، مافه‌کانی گه‌لی کورد و زه‌وتکردنی ئه‌و مافانه ده‌که‌ن. جه‌ماڵ که له''‌تونجه‌لی''یه‌وه هاتووه ده‌پرسێت: بۆ کورده‌کانیش تورک نین؟ ناکۆکییه‌کی گه‌وره له‌نێوانیاندا دروست ده‌بێت. به‌رده‌وامیی ئه‌م ناکۆکییانه، دواجار ‌هێلینی کچه‌کورد هان ده‌دا به‌هۆی تێنه‌گه‌یشتنی جه‌ماڵەوە، زلـله‌یه‌ک به‌ بنا گوێیدا بکێشێ، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌وڵ ده‌ده‌ن په‌یوه‌ندییان به‌رده‌وام بێت.

باهۆز خه‌باتی سی ساڵه‌ی دوایی خوێندکاره شۆڕشگێڕه‌کان له‌ زانکۆ به‌گشتی و خه‌باتی کورده‌کان به‌ تایبه‌تی ده‌خاته ڕوو. له‌سه‌ره‌تای فیلمه‌که‌دا، ژیانی ئه‌و خوێندکارانه‌ش له‌زانکۆ نیشان ده‌دات که‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان به‌ سیاسەت و کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌کانی ناوخۆی تورکیاوه‌ نییه. له‌م فیلمه‌دا ئاماژه‌ به‌خاڵێکی گرنگی تێکۆشانی کورد ده‌کرێت. بینه‌ر به‌ تاسوقه‌وه، به‌ جۆش‌ و سرنجه‌وه ژیانی جه‌ماڵ ده‌شۆپێنێ که چۆن گۆڕانی ڕۆحی و ئه‌قڵی به‌سه‌ردا دێت، بێ ئه‌وه‌ی هه‌ست بکات چۆن پێش ده‌که‌وێت و ئاستی زانیاریه‌کانی ده‌چێته سه‌ر. جه‌ماڵیش موتاڵاکانی به‌ کتێبێکی بێشکچی ده‌ست پێده‌کات. فیلمه‌که له‌ ڕێی قسه‌وه په‌یامی زۆر گرنگ نادا، به‌ڵکه له‌ ڕێی ئاماژه‌وه ئه‌م کاره ئه‌نجام ده‌دات. بۆ میناک، بزەیەکی ڕوون، داگرتن و دره‌وشانه‌وه‌ی چاوه‌کان، هه‌ر هه‌موویان ئافرێنه‌ری په‌یامگه‌لی گرنگن. ده‌توانین وه‌ک ئوسلوبێکی خوڵقێنه‌ر باس له‌مانه بکه‌ین. له‌م فیلمه‌دا چوار پێنج په‌یامی وا به‌دی ده‌کرێت.

له‌ فیلمی باهۆزدا دیمه‌نێکی تراژیک هه‌یه. با بزانین له‌ چ ڕوویه‌که‌وه؟ با ده‌سه‌ڵاتێکی ئۆتۆریته‌ر و فاشیست بێنینه‌ به‌ر چاو. تیمه ئه‌منییه‌کانی هه‌ڵده‌کوتنه سه‌ر ماڵێک. له‌و ماڵه‌دا، جگه‌ له‌ دایک و باوک دوو کوڕی خوێنگه‌رمیش ده‌ژین. فه‌رمانده‌ی تیمه‌که به‌ دایکی ماڵه‌وه ده‌ڵێت: ئه‌م ماڵباته له‌ دژی ده‌سه‌ڵاته‌که‌مان وه‌ستاون. سه‌رپێچیان له‌ فه‌رمان و ڕاسپارده‌کانمان کرد. بۆیه سزا ده‌درێن. سزاکه‌ش بردنی یه‌کێک له‌و کوڕانه و گولـله‌باران کردنیه‌تی. تۆ پێمان بڵێ کامیان به‌رین؟ ئا لێره‌دا، بارودۆخی ژنه‌که له‌م دۆخه‌دا و هه‌روه‌ها ناسه‌‌قامگیری ڕۆحی وی ساته‌وه‌ختێکی تراژیدیه. بێگومان دایکه‌که هه‌وڵ ده‌دات هه‌ر دوو زارۆکه‌که‌ی بپارێزێت و هه‌ر دوکیان بژین. لێبه‌لێ یه‌کێک له‌وان ده‌بردرێ و ده‌درێته به‌ر دەسڕێژ. ئه‌و مافه‌ش به‌ژنه‌که ده‌درێ خۆی سەرپشک بێ. له‌م دۆخه تراژیدیایه‌دا هه‌ڵبژاردن مه‌حاڵه. خۆی ئه‌و شته‌ی ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ی خوڵقاندووه نه‌بونی مافی هه‌ڵبژاردنه‌. چاره‌سه‌ری، به‌ بڕیاری ژن و مناڵه‌کان پێک نایه‌ت به‌ڵکه‌ به‌‌ بڕیاری هێزه‌کان پێک دێ، له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی زه‌مه‌ندا ئه‌م چاره‌سه‌رییه‌ به‌دی دێت.

له‌ فیلمی باهۆزیشدا ساته‌وه‌ختێکی تراژیدیی هاوشێوه هه‌یه. به‌یه‌کگه‌یشتنی کوڕه‌که واته‌ جه‌ماڵ له‌گه‌ڵ باوکیدا، له‌پۆڵێکی به‌تاڵی زانکۆ... جه‌ماڵ، بۆ خۆڕزگارکردن له‌ چنگ پۆلیس هه‌وڵی خۆشاردنه‌وه ده‌دات. جگه له‌ چه‌ند هاورێیه‌کی، هیچکه‌س نازانێت له‌ کوێیه. هه‌ر که‌س واده‌زانێ ون بووه. باوک به‌ دوای کوڕه‌که‌یدا ده‌گه‌ڕێ. له‌ به‌شی پێشوازی زانکۆ و ناوه‌ندی پۆلیس پرسیاری کوڕه‌که‌ی ده‌کا. هۆڵی وانه‌وتنه‌وه‌ و به‌شی پێشوازی زانکۆ له‌ ڕاستیدا زۆر لێک نزیکن. جه‌ماڵ که له‌ په‌نجه‌ره‌ ڕا له‌ ده‌ره‌وه ده‌ڕوانێ، باوکی خۆی ده‌بینێ که تاک و ته‌نها له‌سه‌ر کورسییه‌ک دانیشتووه و داوا له‌ هاورێیه‌که‌ی ده‌کات باوکی بێنێته لای خۆی. له‌ کاتی ده‌رکه‌وتنی هاوڕێی جه‌مال له‌ پۆله‌که‌وه به‌ره‌و باوکی، پۆلیس له‌ باوکی نزیک ده‌بێته‌وه و چه‌ند شتێکی به‌ گوێدا ده‌چرپێنێ و لێی دوور ده‌که‌وێته‌وه. جه‌ماڵ په‌شیمانه که‌ هاوڕێیه‌که‌ی به‌دوای باوکیدا ناردووه. هاوڕێیه‌که‌ی هیچ ئاگای له‌ پۆلیس نییه و باوکی جه‌ماڵ دێنێته لای. باوک و کوڕ، له‌و پۆله‌ی باسمان کرد ده‌گه‌نه یه‌ک. باوک ده‌یه‌وێ کوڕه‌که‌ی به‌رێته‌وه بۆ ماڵه‌وه، بۆ گوند. کوڕ به‌ ئاماژه ئه‌و داواکارییه ڕه‌ت ده‌کاته‌وه. هه‌ڵسوکه‌وت و دانیشتنی باوک و کوڕ له‌ناو پۆله‌که‌شدا ئه‌م ناکۆکییه نیشان ده‌دا. بینه‌ر، به‌مه‌راقه‌وه ده‌یه‌وێ بزانێت باوک چی به‌ کوڕ ده‌ڵێ و کوڕ چی به‌ باوکی. جه‌ماڵ ئاڵۆزییه‌کی قووڵی ڕۆحی به‌سه‌ردا زاڵه. بیر له‌وه‌ ده‌کاته‌وه به‌شداری تێکۆشانی سیاسی بێت و له‌ لایه‌کیشه‌وه په‌یوه‌ندی ماڵبات و به‌رپرسیارێتیه‌کانی ڕێگرن. له‌ناو دۆخێکی ڕۆحی به‌مجۆره‌دا ڕوبه‌رووی باوکی ده‌بێته‌وه. له‌وپه‌ڕی وروژانی مه‌راق و جه‌نجاڵ لای بینه‌ر، ئه‌و هه‌ڤاڵه‌ی ئاگاداری ڕه‌وشی جه‌ماڵه، ئاگاداری ده‌کاته‌وه که پۆلیس هاتوون. جه‌ماڵ زۆر به‌په‌له له‌ پۆله‌که ده‌ڕواته ده‌ر. باوکیش له‌ بێچاره‌ییان به‌ دوای کوڕه‌که‌یدا غار ده‌دا، به‌ڵام کوڕه‌که‌ی خۆی دەشارێتەوە. ئه‌و دیالۆگه‌ی چاوه‌ڕێ ده‌کرا، دروست نه‌بوو. لێره‌دا ده‌کرێ هونه‌ری کازم ئۆز ببینین. ئه‌گه‌ر دیالۆگێک دروست ببوا شتێکی زۆر ئاسایی ده‌بوو. له‌وانه‌یه ئه‌م دیالۆگه‌ نه‌یتوانیبا ئه‌و ساته‌وه‌خته تراژیدیایه چاره‌سه‌ر بکات. له‌وانه‌شه قورسایی ئه‌م تراژیدیایه‌ی هه‌ندێک سووک بکردایه‌ته‌وه. ئه‌و ساته تراژیدیایه له‌لایه‌ن که‌سانێکی جیاواز له‌ جه‌ماڵ و باوکییەوە چاره‌سه‌ر ده‌کرێ. واته له‌ لایه‌ن هاورێکه‌ی و ئه‌و پۆلیسانه‌ی دوای که‌وتوون. لێره‌دا خوڵقاندن به‌دی ده‌کرێت.

له‌ ئه‌نجامی کێشمه‌کێشێکی ده‌روونی قورسدا، جه‌ماڵ بڕیار ده‌دا ته‌ڤلی تێکۆشان بێ. باهۆز له‌ ڕوانگه‌یه‌که‌وه کێشمه‌کێشێکی ده‌روونیه. ئیتر جه‌ماڵ له‌ناو دڵی گه‌له‌که‌ی دایه، له‌ناو مرۆڤه‌کانی خۆیدا. هه‌ندێک که‌س دەیناسنەوە. به‌ڵام ئه‌و ده‌ڵێت من له‌مه‌ودوا ناوم مه‌حمووده. هاوکات له‌گه‌ڵ شاییه‌کدا به‌شداری تێکۆشان ده‌بێ، له‌گه‌ڵ شاییه‌کی کوردەواریدا. من به‌شداری زۆر شایی کورد بووم له‌ئه‌سته‌نبوڵ و ئه‌نقه‌ره. داوەتی کوردییان پێ ده‌وترا، به‌ڵام داوەتی کوردی نه‌بوون. هه‌ندێک گۆرانی کوردی که تورکێندرابسون و شوێندرابوون، له‌و ئاهەنگانەدا لێ ده‌دران... به‌ڵام ئه‌وه‌ی فیلمه‌که ڕێک شاییەکی کوردییه. ئاهەنگەکە، له‌سه‌ر چۆمێک و له‌ناو که‌ڵه‌کێکدا به‌ڕێوه ‌ده‌چێ. داوه‌تی پیره‌کان زۆر سه‌رنج ڕاکێشە. له‌ داوه‌ته‌که‌ زیاتر، خۆئاماده‌کردن بۆ داوه‌ته‌که مرۆڤ ده‌هه‌ژێنێ. دکتۆر جه‌مشید به‌نده‌ر له‌مباره‌وه ده‌ڵێ: ژیانی باب و باپیرانمان له‌ زاگرۆس سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یه. ڕه‌وشی مرۆڤه‌ پیره‌کان له‌داوه‌تدا، منی برده‌وه بۆ چاخه کۆنه‌کان، بۆ زاگرۆس. ئه‌م داوه‌ته، مرۆڤێکی تریشی خستمه‌وه یاد. مه‌‌لا مسته‌فای بارزانی. ئه‌و ده‌ڵێ کوردێک نه‌توانێ بکه‌وێته گەڕی داوه‌ته‌وه، کورد نییه. له‌ داوه‌ته‌کاندا شڤان په‌روه‌ریش ڕۆڵی هه‌یه. چ باهۆز و گه‌رده‌لوولێکی له‌ کۆتایی هه‌فتاکاندا بەرپا کرد شڤان په‌روه‌ر... ئۆرهان کۆتان ده‌رباره‌ی شڤان په‌روه‌ر ده‌یگوت: شڤان په‌روه‌ر، به‌ گۆرانییه‌کانی، به‌ ئاژیته‌، کوردی خه‌وتوی هه‌ستاند، خستیه جموجوڵه‌وه، هه‌ژاندی. ئیتر ئه‌م کورده مه‌حاڵه بخه‌وێ.

لە کۆتاییدا، جه‌ماڵ به‌ردێکی به‌ ده‌سته‌وه‌یه. پارچه به‌ردێکی نه‌خشێنراو. ئه‌و کاتانه‌ی هێشتا خوێندکاری دواناوه‌ندی بوو، له‌ ڕه‌خ ئاوێک، به‌ڕێکه‌وت ئه‌و به‌رده‌ی دۆزیبۆه و وه‌ک به‌رده‌کانی تر فڕێی نه‌دابوو، ونی نه‌کردبوو. شتێکی به‌نرخ بوو که له‌ دێرسیمه‌وه له‌گه‌ڵ خۆیدا بردبوویه ئه‌سته‌نبوڵ. جارناجارێک ده‌یخسته ناو ده‌سته‌کانیه‌وه و سوکنایی ده‌هاته‌وه. هه‌ندێ جاریش بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ له‌ به‌رده‌که ورد ده‌بۆوه و خه‌یاڵ ده‌یبرده‌‌وه. له‌وه‌ ده‌چێ به‌رده‌که، له‌ گونده‌کانی ده‌وروبه‌ر، له‌ شوێنه‌وارێکی مێژوویی هەڵگیرابێ.

جه‌ماڵ، له‌سه‌ر که‌ڵه‌ک، که‌ به‌ره‌و گه‌له‌که‌ی ده‌چێ، به‌رده‌که‌ی ناو ده‌ستی ده‌خاته ناو ئاوه‌کەوه. که‌ منداڵ بووه، پارچه به‌رده‌که‌ی له‌م شوێنانه دۆزیوه‌ته‌وه. ئه‌و به‌رده که له‌ دێرسێمه‌وه براوه‌ته ئه‌سته‌نبوڵ، له‌ ئه‌سته‌نبوڵه‌وه هێنراوه‌ته‌وه جێگه‌ی خۆی، له‌ شوێنه‌وارێکی مێژوویی دابڕاوه، ده‌گه‌ڕێته‌وه شوێنێک که سه‌ر به‌ ئه‌وێیه.

فیلمی باهۆز ده‌سته‌یه‌ک ئه‌کته‌ری زۆر به‌نرخ و به‌کوالیتی هه‌یه‌. ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ی ڕۆڵی جه‌ماڵ، هێلین، ئۆرهان و ڕۆژدا ده‌بینن، زۆر سه‌رکه‌وتوون، ئه‌کته‌رانی تریش هه‌روا.... ئه‌گه‌ر فیلمه‌که دروشمی تیا بوایه، سه‌رجه‌م په‌یوه‌ندیی و دیالۆگه‌کانی وه‌ک ئێستا سرووشتی نه‌ده‌بوون.

ده‌کرێ به‌سه‌رنج و مه‌راقه‌وه تێکۆشانی شۆڕشگێڕانه‌ی خوێندکاران له‌م سی ساڵه‌ی دواییدا، به‌تایبه‌ت تێکۆشانی کورد، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م تێکۆشانه‌ له‌ سه‌ر خوێندکارانی زانکۆ، هه‌ر هه‌موویان له‌ باهۆزدا ببینین.

۱۳۹۲/۰۸/۲۹

گـــــــــــەڕانەوە


سەلاحەدین بایەزیدی

گەڕانەوە یان گەڕاندنەوەی سیاسەتمەدار، هونەرمەند و شۆڕشگێڕانی کورد بۆ تورکیا شتێکی نوێ نییە و دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو. یەکی ئۆکتۆبری ١٩٩٩ هەشت کەس کە ناوی ''گرووپی یەکەمی ئاشتی"یان لێ نرابوو، لە سەر پێشنیاری عەبدوڵڵا ئۆجەلان گەڕانەوە تورکیا و یەکسەر لە لایەن کاربەدەستانی تورکیاوە قۆڵبەست و ڕەوانەی گرتووخانە کران. دە ساڵ دواتر واتە مانگی ئۆکتۆبری ٢٠٠٩، هەر لە سەر پێشنیاری ئۆجەلان و بەڵام ئەمجارەیان بە ڕەزامەندی حکومەتی تورکیا، گرووپێکی تری پێکهاتوو لە ٣٤ کەس لە دەروازەی سنووری خابوور گەڕانەوە تورکیا.
لە مەودای نێوان ئەو دوو گەڕانەوەیەدا، بەردوام دوو چەمکی دژ بە یەک لە ململانێ دابوون؛ "گەڕانەوە" و "هاتنەوە ماڵ". لە لایەکەوە بزووتنەوەی سیاسیی کورد پێداگر بووە لە سەر "گەڕانەوەیەکی ئابڕومەندانە" و وەک بەشێک لە خەبات و پڕۆسەی ئاشتی سەیری ئەو ڕەوتەی کردوە و لە لایەکی دیکەشەوە حکومەتی تورکیا هەوڵی داوە وەک "تەسلیم بوون" و "بادانەوە" پێناسەی بکا.
یەکێک لە سەرەکیی ترین ئەو هۆکارانەی، ڕەوتی گەڕانەوەکانی ساڵی ٢٠٠٩ی ئاستەنگ کرد و لایەنی کوردی لە ناردنەوەی گرووپی دیکە پاشگەز کردەوە، زمان و شێوازی هەڵسوکەوتی تورکیا بوو لە بەرامبەر ئەو کەسانەی دەهاتنەوە. ئەگەر چی حکومەتی تورکیا لەچاو دەیەیەک لە مەوپێش بە کردەوە گۆڕدرابوو و لە بری ئەوەی بە چەند عەسکەرێک و لە سنوورێکی شاخاوییەوە بەرەو پیری گرووپەکە بچێ، بە شێوەیەکی سڤیل پێشوازییان لێکردن، بەڵام ئەدەبیاتی سیاسی هەمان ئەو ئەدەبیاتە بوو کە دە ساڵ پێش لە کار دەکرا.
لە یەکەم کاردانەوەدا، بەشیر ئاتالای وەزیری کاروباری نێوخۆی تورکیا، وەک "هاتنەوە بۆ ماڵ" باسی گەڕانەوەی گرووپەکەی کرد و ئەردۆغانیش ڕاشکاوانە ڕەخنەی لەوە گرت کە پێشوازییان لێکراوە و گەڕانەوەیانی بە "خۆ نواندن" لە قەڵەم دا.
ئەو توڕەبوونەی کاربەدەستانی حکومەتی تورکیا چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەوان دەیانویست گرووپەکە بە بێدەنگی و بە دوور لە چاوی میدیاکان و خەڵک بگەڕێتەوە و دواتریش بە هێمنی لە شارەکان دابنیشن و چاوەڕوانی هەنگاو و ئاڵوگۆڕەکانی حکومەت بکەن. دەیانویست تەنیا خۆیان مانۆڕ بەو گەڕانەوانە لێبدەن و لایەنی کوردی لەو مافە بێبەش بکەن. دەیانویست ''گەڕاوەکان" تەنیا دەستخۆشانە لە حکومەت بکەن و بە شێوەیەک هەڵسوکەوت بکەن کە لایەنی کورد هیچ ڕۆڵێکی لەم پێشهاتانەدا نەبووە. هەروەها چاوەڕوان بوون ئەو گوتارەی لە لایەن گرووپەکەوە بەکار دەهێنرێ، گوتارێک بێ دابڕاو لە "شانازیییەکانی ڕابردوو" و هاتنەوەیەکی ئاسایی بێ.
سێ ساڵ دوای گەڕانەوەی دووهەم گرووپی سەر بە پەکەکە،  ١٣ی ئووتی ٢٠٠١، کەماڵ بورکای شاعیر و سیاسەتمەداری باکووری کوردستان، دوای سی و یەک ساڵ دووری لە نێو ئاپۆرای لایەنگرانی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی "ئاتاتورک" دابەزی و بۆ هەمیشە گەڕایەوە بۆ تورکیا. حکومەتی تورکیا نەک بە هاتنەوە و پێشوازی لێکردنی توڕە نەبوو، بگرە بە گوێرەی هەواڵی میدیاکانی تورکیا، بورکای لە سەر بانگهێشتی وەزیری کاروباری دەرەوەی تورکیا لە سویدڕا گەڕاوە.
کەماڵ بورکای لە یەکەم پەیامیدا دوای گەڕانەوەی بۆ تورکیا، بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند "چ حکومەت، چ جەهەپە، کێ لەپێناو چارەسەری پرسی کورددا هەنگاوی ئەرێنی بەرز بکاتەوە دەبێ پشتیوانی لێ بکرێ و هەروەها دەبێ پێش بەو کەسانە بگیرێ کە هەوڵەکانی ئاشتی بە لاڕێدا دەبەن."
کەماڵ بورکای کە ساڵی ١٩٧٦ لەگەڵ ژمارەیەک لە هاوڕێیانی، حزبی سۆسیالیستی کوردستانی تورکیای دامەزراندبوو، ئێستا سەرۆکی گشتی پارتی ماف و ئازادییەکان (هاک - پار)ە و بە یەکێک لە سەرەکی ترین ڕەخنەگران و ڕەقیبەکانی ئۆجەلان دەناسرێ.
سەرەڕای ئەوەی میدیاکانی تورکیا بایەخێکی زۆریان بە گەڕانەوەی بورکای دا بەڵام کاریگەرییەکی ئەوتۆی لە سەر شەقامی کوردی لە باکووری کوردستان دانەنا.
وێدەچێ شڕۆڤە و لێدوانەکانی بورکای بە دڵی میدیاکانی تورک بێ، چونکە لە بۆنە یان ڕووداوی تایبەت بە مەسەلەی کورددا کەم هەڵدەکەوێ بانگهێشتی نەکەن و نێرین و بۆچوونەکانی وەک پەرسپەکتیڤ نەخەنە ڕوو.
دوای ڕۆیشتنەوەی گرووپەکانی پەکەکە و کەماڵ بورکای، گەڕانەوەی هونەرمەندی ناسراوی کورد شڤان پەروەر، لەو گەڕانەوانە بوو کە مۆری خۆی لە ڕۆژەڤی باکووری کوردستان و تورکیا دا. پەروەر دوای سی و حەوت ساڵ و پاش دانوستانێکی چەند ساڵە لە ئاڵمان لەگەڵ بەرپرسانی پارتی دەسەڵاتدار (ئاکەپە)، گەڕایەوە بۆ تورکیا.
شڤان پەروەریش وەک کەماڵ بورکای و ئەو کەسانەی بانگهێشتی گەڕانەوە کرابوون، چەندین ساڵ لە دوودڵیدا ژیا و کات و ساتی جۆراوجۆری بۆ گەڕانەوە دیاری دەکرد، تا دواجار لەگەڵ هەڤدیتنی مەسعوود بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ڕەجەب تەیپ ئەردۆغان سەرۆک وەزیری تورکیا گەڕایەوە ئامەد. شڤان پەروەر لەگەڵ کاروانی ئۆتۆمبێلەکانی سەرۆکی حکومەتی هەرێم پێی نایە خاکی باکووری کوردستان و لە لایەن ڕایەدرانی ئەمنی تورکیاوە پێشوازی لێکرا، لە ئامەدیش لە بەردەم کەسایەتییە سیاسییەکان و جەماوەری پارتی داد و گەشەپێدان ئامادە بوو و گۆرانی بۆ ئەوان چڕی.
ئەگەرچی هەندێک هەواڵ سەبارەت بە سووتاندنی سی دی و کاسێتەکانی شڤان پەروەر یان سووکایەتی کردن بەو هونەرمەندە بڵاو بوونەوە، بەڵام ئەو هەواڵانە لە لایەن هیچ ئاژانس و ناوەندێکی هەواڵەوە پشت ڕاست نەکرانەوە و زیاتر قسەلۆگ و پاشملەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوون.
شڤان پێشوازی لێنەکرا و بە بەراورد لەگەڵ سی و حەوت ساڵ غوربەت و دووری، تاسەی دیداری لای خەڵک دروست نەکرد. هۆکاری پێشوازی نەکردن لە شڤان، بێدەنگی و پێناخۆشبوونی پارتی کرێکارانی کوردستان نەبوو، هۆکاری سەرەکی چۆنیەتی گەڕانەوەی خۆی بوو. لە ئاقاری ئەو دوو جۆرە گەڕانەوەیەی کە تورکیا و بزووتنەوەی کورد پێداگری لە سەر دەکەن، شڤان پەروەر کەناڵی "رەسمی و حکومی" هەڵبژارد، بۆیەش ئاساییە تەنیا لە لایەن کوردەکانی لایەنگری دەوڵەت و بەرپرسانی حکومەتەوە پێشوازی لێبکرێ.
گەڕانەوەی کەماڵ بورکای و شڤان پەروەر دوو نموونەن لەو گەڕانەوانەی لە سەر بانگهێشتی ڕەسمی حکومەت بە ئەنجام گەیشتوون و وێدەچێ تورکیا ئەمە وەک مۆدێلێک چاو لێ بکا بۆ گەڕاندنەوەی سیمبۆل و ناوە گرنگەکانی دیکەی کورد لە دەرەوەی وڵات. مۆدێلێک کە لە ڕێگەیەوە بتوانێ شێوازی گەڕاندنەوەی خۆی بسەپێنێ و ئیماژێکی جیاواز لە خۆی و لە بزووتنەوەی کورد نیشانی ڕای گشتی بدا.
جەنگیز چاندار گۆشەنووسی ناسراوی تورک لە ڕۆژنامەی 'رادیکاڵ' لە زاری تۆیتی نووسەرێکی کوردەوە سەبارەت بە گەڕانەوەی شڤان نوسیبووی ئەگەر شڤان بە تەنیا گەڕاباوە، لانیکەم سێ میلیۆن کەس بەرەو پیرییەوە دەچوون. ئەم قسەیە لەوانەیە زێدەڕەوی نەبێ و ئەگەر ئاوڕێک لە گەڕانەوەی جوان حاجۆ بدەینەوە، لەوانەیە ئێمەش بگەینە هەمان ڕا.
ئەگەرچی جوان حاجۆ هاووڵاتیی تورکیا نەبووە و نابێ وەک گەڕانەوە باس لە چوونی بۆ تورکیا بکرێ، بەڵام بە هۆی ئەوەی زۆربەی لایەنگرانی لە باکووری کوردستان و تورکیا دەژین و کاریگەرییەکی زۆری لە سەر خەڵک هەبووە، کوردەکانی باکوور و تەنانەت میدیاکانی تورکیاش وەک "هاووڵاتی"یەکی خەڵکی تورکیا لێی دەڕوانن. کەسایەتییەک کە بە شێوەی هونەرمەندەکانی ئەو پارچەیە و بگرە زیاتریش، پەیوەندی بە هەستی خەڵک و ئاڵوگۆڕە سیاسییەکانی ئەو بەشەی نیشتیمانەوە هەیە. ئۆکتۆبری ٢٠١٣ کاتێک جوان حاجۆ ڕۆیشتە تورکیا، زۆربەی هەرە زۆری میدیا و هەواڵنێرییەکانی تورکیا بە "هاتن و گەڕانەوە دوای ٢٣ ساڵ" باسی سەفەرەکەیان کرد.
جوان حاجۆ وەک شڤان پەروەر بە جلی کوردی و بە کاروانی ئۆتۆمبێلان نەگەڕایەوە، بەڵکو بە تاقی تەنیا و بە تیشێرتێکی سادە گەڕایەوە، لەگەڵ ئەوەشدا لە شاری باتمان، یەکێک لە گەورەترین کۆنسێرتەکانی لە مێژووی هونەری تورکیادا تۆمار کرد. بە دەیان هەزار کەس بەشداری ئەو کۆنسێرتە بوون و بە جۆش و خرۆشەوە پێشوازییان لە "گەڕانەوەی" و ئاڵبۆمی ''ڤەگەڕ" کرد.
حاجۆش وەک شڤان پەروەر لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان جار جارە نێوانی خۆش و جار جارەش ناخۆش بووە، ئەویش لەگەڵ هونەرمەندێکی تورک، لەگەڵ ژنە گۆرانیبێژی بە ڕەچەڵەک کورد "هولیا ئەفشار" دوێتی کرد، کەسێک کە لایەن بزووتنەوەی سیاسیی کوردەوە بە "لایەنگری دەوڵەت" و "مۆرەی شەڕی تایبەت" ناسرابوو. سەرباری ئەوانەش نە خەڵک، نە ئەحزابی سیاسی و لایەنگرانیان، بە دیدێکی نەرێنی لە سەفەرەکەی جوان حاجۆیان نەڕوانی و بە شێوەیەکی شکۆدار بەرەو پیری چوون.
خاڵێک کە گەڕانەوەی شڤان پەروەر لە جوان حاجۆ جیا دەکاتەوە ئەوەیە کە شڤان لە سەر ویست و لە چوارچێوەی بەرنامەی حکومەتدا دەگەڕێتەوە بەڵام گەڕانەوەی جوان حاجۆ، قەناعەتێکی تاکەکەسی و پڕۆژەیەکی هونەرییە. لە لایەکی دیکەوە جوان حاجۆ نەک بە پێویستی نەبینی بە شان و باڵی دەوڵەتدا هەڵبڵێ، بەڵکو تکای لێکردن هەرچی زووتر چارەسەرییەک بۆ پرسی کورد و مافە فەرهەنگی و سیاسییەکانی بدۆزنەوە.
شڤان پەروەر خەونی بەوەوە دەبینی لە ئامەد، لە باکوور بە ئازادی سترانە شۆڕشگێڕییەکانی بچڕێتەوە، ڕۆیشت و "ئازادانە" ستڕانەکانی گوتەوە. لە سەر سەکۆ پەیامی ئاشتی دا و داوای لە دایکان کرد "نەگرین"، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ژنی ئەردۆغان گریا، ئەو ژنەی پێشتر بۆ مناڵانی فەلەستین گریابوو و بۆ مناڵانی ڕۆبۆسکی نا، کەچی دایکانی تر غایب بوون، ئاخۆ ئەوان لە پشت تەلەڤزیۆنەکانیانەوە گریان یاخود هەستیان کرد ئەو ڕۆژە نزیک بۆتەوە کە نەگرین؟
شڤان ئێستا لە نێو دڵی ئەو گەلە دایە کە بە دەنگ و چریکەی ئەو فێری یاغی بوون و بەرخۆدان بوون. بۆی هەیە ئەو چریکە کێوییە لە نیو تەلار و کۆشکەکاندا ئارام نەگرێ و دیسان لە نێو خەیاڵە چڕ و دووردەستەکانی ئەواندا هێلانە بکاتەوە. تۆ بڵێی؟

۱۳۹۲/۰۸/۲۶

لۆ شڤانۆ، ''کینە ئەم؟"


عیرفان ئاکتان/ ڕۆژنامەنووس، بی بی سی تورکی
لە تورکییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

 
ساڵانی ١٩٨٠، شڤان پەروەر لە بەرامبەر پەیڕەوکردنی سیاسەتی لە نێوبردنی کوردان لە لایەن ڕژێمی سەدام لە عێراق و کودەتای ١٢ی سێپتامبر لە تورکیا بەو پرسیارە هاتە مەیدان: "کینە ئەم؟"
ئەو شیعرەی شاعیری مارکسیستی کورد جگەرخوێن، کە نەیتوانیبوو ساڵی ١٩٧٣ بڵاوی بکاتەوە، دواتر بە هۆی ئەوەی لە زاری سەرکردەیەکەوە نەبیسترا و لە زاری "شڤان"ێکەوە بیسترا، سەرنجی هەموو چین و توێژەکانی کوردی بۆ لای خۆی ڕاکێشا.
دەنگی شڤان هێند سەرسوڕهێنەر بوو کە وەک چۆن ژان باپتیست، قارەمانی ڕۆمانی "عەتر" لە نووسینی پاتریک زوسکیند، بەر لە ئیعدام بە پژاندنی عەتر بە سەر خەڵکدا دەیانخاتە ژێر کاریگەرییەوە، کوردەکانیش وەها لە هۆش خۆیانەوە دەچوون.
ڕاستە یان درۆ، کەس نازانێ، بەڵام نموونە هێنانەوەی ئەم ''لە هۆش خۆ چوونە" سەبارەت بە پێشمەرگەیەک کە لە شەڕی دژ بە هێزەکانی سەدام بریندار بووە، سەلمێنەری ئەو قسەیەیە.
دکتۆر یاخود دەرمانێک نەبووە ئەو گولـلەیە لە جەستەی پێشمەرگەی بریندار بێنێتە دەرەوە. لەبەر ژان و ئازار دەناڵێنێ، داوا لە هاوڕێیانی دەکا سترانێکی شڤانی بۆ لێدەن. تەسجیلی بۆ دێنێن کە هەمیشە هەبووە و کە کاسێتەکە دەست بە سووڕان دەکا، پێشمەرگە لە هۆش خۆی دەچێ و بەمجۆرە گولـلەکە لە جەستەی دێننە دەر…

"ئەم کوردن!"

کوردەکان کە زمان و فەرهەنگیان قەدەغە بوو و تەنانەت دان بە بوونیان دانەدەنرا، ئاسایی بوو زۆر بە خێرایی لە دەوروبەری پرسیاری "ئەم کینە"، یەک بگرن.
دواجار کوردەکان کە گەیشتنە ساڵانی ١٩٨٠، لە وەڵامی پرسیاری "کینە ئەم" بە دەنگی دڵهەژێنی شڤان و جموجوڵی لەسەر شانۆ، سەرەتا بە ترس و لەرز و پاشان بە دەنگێکی بەرز وڵامیان دەدایەوە: "ئەمن ئەم کوردن!"
شیعری ''کینە ئەم؟"ی جگەرخوین، کە کوردەکانی بە مێژوویان تێكڕا وەک بەسەرهاتێکی نائاسایی پێناسە کردووە، بە هەمان دەنگی نائاسایی شڤان دەبیسترێتەوە و دەستە دەستە کوردەکانی تورکیا بەرەو یاخیبوونێکی نوێ ڕاکێش دەکا.
جگەرخوین لە شیعری ئاماژەپێکراودا، بەمجۆرە وەڵامی پرسیاری "کینە ئەم؟"ی داوەتەوە: "جوتکار و کارکەر/ گوندی و ڕەنجبەر/ هەموو پرۆلەتەر/ گەلێ کوردستان."
لە نێو کەشوهەوای ئاڵۆزی ساڵانی ١٩٨٠، "هەموو پرۆلەتەر" کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر کوتلەکانی گەلی کورد دانابوو، دەنگی شڤان پەرەوەر بەر لە میلتانەکانی پەکەکە خۆی دەگەیاندە هەموو گوندێک، دیارە وەڵامی ئەو پرسیارەشیان دابۆوە کە "کینە ئەم؟".
هەڵە نابێ ئەگەر بڵێین ئەو گەنجانەی وەڵامی ئەم پرسیارەیان دایەوە، زۆربەیان بەشداری ڕیزەکانی پەکەکە بوون. لەم ڕوانگەوە، بەشێکی زۆری کاروباری ڕێکخستنی پەکەکە و شیکردنەوەی بەرنامەکانی ئەو حزبە بۆ خەڵک کەوتە ئەستۆی مۆسیقا و هونەری شڤان.
بە درێژایی ساڵانی ١٩٩٠ لایەنگرانی شڤان تەنانەت زۆر جار دەیانگوت ئەگەر شڤان ئەندامی پەکەکە بێ، کوردستان زووتر ڕزگار دەبێ. زۆربەی میلتانەکانی پەکەکە سەر بە بنەماڵە هەژارەکانی کورد بوون و خەڵکی دێهاتەکان هەر بە "کارکەر" ناویان دەهێنان.
مۆسیقای شڤانیش، بەردەوام هاوار، ئاخین و ژانی ئەو "کارکەر"ە بوو. لەگەڵ ئەوەشدا کە شڤان بەردەوام هاواری ئەو چینە بوو، بەڵام نەدەچووە هەمان ڕیزی کارکەرانەوە.

گۆرانییەک، گولـلەیەک

ساڵی ١٩٩٩، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ئەو کاتەی لە ڕۆما بوو، داوای کرد شەوی ساڵی نوێ لەگەڵ شڤان پەروەر و نووسەری کورد مەحمود باکسی تێپەڕێنێ.
لە کاتی چاوپێکەوتنەکەدا، باکسی هۆکاری ئەمەی لە ئۆجەلان پرسی و ئۆجەلان بەمجۆرە وەڵامی دایەوە: "من ئەم ڕێگەیەم بە گۆرانی دەست پێکرد… ئارەزووی من، هونەرێکی پیشەییە. لە ڕوانگەی منەوە، کەسێک کە باش گۆرانی بڵێ، لە سەد فەرماندە گرنگترە… پەیڤێک کە لە هونەرەوە سەرچاوەی گرتبێ، وەک ئەوە وایە گوللـەیەک لە سەداسەد نیشانەی پێکابێ… شڤان لە ئەنقەرە هەم بە دەنگ و هەم بە ڕەنجی لەگەڵ ئێمە بوو. هەڵبەت وەک نینۆک و گۆشت وابووین. بەڵام 'بەکۆ'، ئێمەی لە یەکتری دابڕی. دیارە هەندێک کوردی گەمژەش ڕۆڵیان هەبوو. ئێمەش کەموکوڕیمان هەبوو… کاتێک بیستم شڤان هاتووە، بە خۆمم گوت "زۆر باش بوو''. ئێمە ئیتر یەکێتیەکی مەعنەویمان دروست کردووە. ئەگەر یەکگرتنی مەعنەوی لە ئارادا نەبێ، شەڕ ناکرێ."
ئەو 'بەکۆ'یەی ئۆجەلان پێی وابوو ئەوانی لە یەکتر جیا کردۆتەوە، لە ڕوانگەی کوردەکانەوە، خزم و خوێش لە یەک دەکا و نوێنەری کارەکتەری خراپە. لە ئەفسانەی کوردی مەم و زیندا، کەسایەتی 'بەکۆ' کە لە بەردەم پێکگەیشتنی دوو خۆشەویست دەبێتە ئاستەنگ، بە ساڵانە وەک سیفەتێک بۆ ئەو کەسانە بەکار دێ کە دەبنە هۆی دابڕانێکی سیاسی.
ئەستەمە بزانین مەبەست لەو 'بەکۆ'یە کێیە کە ئۆجەلان و شڤانی لێک دابڕی. ئۆجەلان لەم ڕوەوە ئاماژەی بە ناو/تاقمێکی دیاریکراو نەکردوە.
ئەو کاتانەی بزووتنەوەی کورد زۆر پێویستی بە دەنگی شڤان پەروەر بوو بەڵام شڤان پێی باش بوو وەک کەسایەتییەکی "بانتر لە سیاسەت" بمێنێتەوە، بە هیچ شێوەیەک پەکەکە و کوردەکانی لایەنگری ئەو حزبەی توڕە نەکرد.
بەڵام لەسەر بنەمای ئەو "کەموکوڕی"یانەی ئۆجەلان ئاماژەیان پێدەکا، وەڵامدانەوەی شیلگێڕانە و قایمی پەکەکەش بۆ پرسیاری "کینە ئەم؟"، حەز و خولیایەکی قووڵی لای شڤان دروست کردبوو.
لەم نێوانەدا پەیوەندییەکی سەیر و سەمەرە هەبوو؛ لە لایەکەوە ئەو هەوڵی دەدا کوردەکان دژ بە سیستەمی کۆیلەداری ڕابپەڕێنێ، پێداگر بوو لەسەر ئەوەی لە نێو دڵەکاندا جێ نەگرێ.
لە لایەکی دیکەوە بزووتنەوەی کوردی، وەک لێنی سمالی 'مشک و مرۆڤ'ی جۆن شتاینبەک کە چۆن کەروێشکی خۆش ویست و خنکاندی، ناوە ناوە ئەویان دەکردە ئامانج، بەیاننامەیان لە دژی بڵاو دەکردەوە و کۆنسێرتەکانیان بایکۆت دەکرد.

دوێت یان دوێلی شڤان - تاتلیسەس؟

ساڵانی ١٩٨٠ تا کۆتایی نەوەدەکان، ئەو عەسکەرانەی هەڵیاندەکوتایە سەر گوندەکان، خەڵکیان لە مەیدانەکان کۆ دەکردەوە و داوای سێ شتیان لێدەکردن: "شوێنی قاچاقچییەکان، جێگەی چەکەکان و شوێنی کاسێتەکان!". "قاچاغچییەکان" کە بە بیانووی یارمەتیدانی پەکەکە سۆراغیان دەگیرا، بۆ ئەوەی نەگیرێن، پڕیان دەدایە چەکەکانیان و ملی شاخەکانیان دەگرتە بەر، شریتی هونەرمەندە کوردەکانیش لە نێو خاکدا حەشار دەدران.
ئەگەر سەربازەکان لە ماڵێکدا دەستیان بەسەر زەبتدا گرتبایە، دەیانپرسی "ئێوە زەبتتان هەیە ئەی کوا شریتەکان؟"، خەڵک شریتی ئیبراهیم تاتلیسەسیان نیشان دەدا کە وەک تەگبیر لە ماڵەکانیان دانابوون. جگە لەوە، زۆر جار دەنگی شڤان پەروەر، بە شریتەکانی تاتلیسەس حەشار دەدرا.
ئەو شریتانەی لە سەریان نووسرابوو "بۆ من مرۆڤ نیم؟"، "ئاخ براکەم" و "منیش دەمەوێ"، بە گشتی بە گۆرانیگەلی وەک "گۆڤەندا ئازادیخوازان"، "هەڤالێ بارگرانم"، "هەرنە پێش"، "کینە ئەم؟"، "هەڵەبجە" و "گەلێ من ڕابە"ی شڤان پەروەر پڕ کرابوونەوە.
ئەگەر بمانەوێ واتایەکی سەمبۆلیک بۆ چاوپێکەوتنی مەسعود بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ڕەجەب تەیپ ئەردۆغان سەرۆک وەزیری تورکیا لە شاری دیاربەکر بدۆزینەوە، دەبێ لە پێک گەیشتن یان پێک گەیاندنی پەروەر و تاتلیسەسدا بە دووی ئەم واتایەدا بگەڕێین.
سەرەتا پرسیاری ڕۆژ ئەوەیە: ئاخۆ دوو هونەرمەندی خەڵکی ئورفا کە سیمبۆلی دوو هەڵسوکەوتی لێک جیاوازن، لە بەرامبەر ئورفاییەکی دی واتا ئۆجەلان پێک گەینراون؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە دیسان دەگەڕێینەوە بۆ چاوپێکەوتنی ئۆجەلان - پەروەر لە ساڵی ١٩٩٩دا. ئۆجەلان بە درێژایی ئەو چاوپێکەوتنە، باس لەوە دەکا تا کوردەکان ڕزگار نەبن، ژیانی هاوسەری پێک ناهێنێ و تا ئەو کاتەی ژن و پیاو یەکسان نەبن، هەر چەشنە ژیانی هاوسەری، دێتە واتای کویلایەتی.
"دوێتی" پەروەر و تاتلیسەس لە دیاربەکر کە بۆ ئاهەنگی نیکاحی ٣٠٠ کەس پێکهات، هەرچەند بە شێوەیەکی سەمبۆلیکیش بێ دژایەتییە لەگەڵ ئەو ئامانجەی ئۆجەلان. ئەمە، ڕوویەکی مەسەلەکەیە و بابەتێکە پێویستە بە شێوەیەکی جیاواز شی بکرێتەوە.
با بێینەوە سەر مژاری دوێتی تاتلیسەس. ڕۆژی ١٣ی نۆڤامبر تاتلیسەس لەسەر لاپەڕەی تویتێرەکەی بە ناوی "ئیمپراتۆرئیبۆ"، ئەو پەیامەی نووسی: "شڤان پەروەر پاڤارۆتیی کوردەکانە. دوێت لەگەڵ ئەودا بۆ من مایەی شەڕەف و شانازییە. خۆزگە هەلومەرج یەکسان بوایە."
هەرچەند مەبەستی تاتلیسەس لە هەلومەرجی یەکسان، ئەو تێکچوونە جەستەییە بێ کە دوای تەقەلێکردنی تووشی بوو، بەڵام ئەگەر بڕوانینە پاشخانی چل ساڵی ئەو دوو هونەرمەندە، ئەوا دەبینین لەو خۆراگرییەی پەکەکە ئافراندویەتی، تاتلیسەس نوێنەرایەتی "هونەرمەندێکی تورکی بە ڕەچەڵەک کورد" دەکا، بە گۆرانییەکانی هاتۆتە پێش و ملی بۆ دەوڵەت شۆڕ کردۆتەوە، لە بەرامبەردا دەتوانین بڵێین هونەرمەندی کوردی وەک شڤان پەروەر، بەها و هێزێکی گەورەی بەدەست هێناوە. (دیارە ئەگەر سەرچاوەی هێزی شڤان پەروەر ئەمە نەبێ، بارزانی و ئەردۆغان بۆ هەڵمەتە سیاسییەکەیان ئەویان نەدەکردە ئامراز.)

"ئەی شڤان، کینە ئەم؟"

بەڵێ، بەمجۆرە تاتلیسەس کە بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە لەگەڵ دەوڵەت ماوەتەوە، لە بەرامبەر شڤان پەروەر کە لە غوربەت گەڕاوەتەوە، لە دۆخێکی لاواز دایە.
هەرچەند ''گەڕانەوە"ی پەروەر و چوونی بۆ سەر سندووقی هەڵبژاردنی ئاکەپە بەر لە هەڵبژاردنە هەرێمیەکان، بە شێوەیەکی بەرچاو زەبری لە بەها و هێزی ئەو دابێ، ناڕەزایەتی دەرنەبڕینی تاتلیسەس لە بەرامبەر ئەو زوڵمەی لە کوردەکان دەکرێ، لەم دوێتەدا "هەلومەرجەکان" نایەکسان دەهێڵێتەوە.
بێجگە لەمانە، تەنانەت بە هۆی ئەوەی تاتلیسەس سەردەمانێک، لە چوارچێوەی هەلومەرجی "زیاتر یەکسان"ی دەوڵەتدا، گۆرانییە ناسیاسییەکانی شڤانی بێ ئیزن دەتورکاند، لە نێوان ئەو دوو هونەرمەندەدا جۆرێک "دوێل" دروست دەکا.
سەرباری هەموو ئەوانەش، نازانرێ داخوا شڤان لە بەرامبەر هونەرمەندی "تورکی بە ڕەچەڵەک کورد" کە پێگەی خۆی لای دەوڵەت قایم کردوە، دوو قسەی بۆ گوتن پێیە یان نا بەڵام وێدەچێ تەنانەت ئەگەر لە دیاربەکر ئەو هاوارەش بچڕێتەوە کە لە نێو دڵی کورداندا نەخشی بەستووە - کە زۆر وێناچێ - لەبەر ئەوەی بە پشتیوانی ئاکەپە و بارزانی چۆتە دیاربەکر، خەم و خەفەتێکی قووڵ بە جێ بێڵێ.
شڤان هەر چەند بیروڕامانی خۆیشی نەخستبێتە چوارچێوەی گۆرانییەکانیەوە، بەڵام ئیتر بەشێکی زۆر لەو "هەموو پرۆلەتەر"ەی کورد، بە ستایشەوە باسی ناکەن.
ئەوانەشی بیانەوێت بیر لەو ڕابردووە پڕ لە جۆش و خرۆشە بکەنەوە کە ئەو دروستی کرد، ئەو سندووقانەیان لە ژێر خاک دەردێننەوە کە ساڵانی ١٩٨٠ حەشاریان دابوو، بە دەنگە شۆڕشگێڕانە 'کۆن'ەکەی دڵی خۆیان دەدەنەوە و هەمان ئەو پرسیارەی ڕووبەڕوو دەکەنەوە "لۆ شڤانۆ، کینە ئەم؟".

۱۳۸۸/۰۷/۰۱

وتوێژی ڕۆژنامەی "تەڕەف" لەگەڵ شڤان پەروەر


 له‌تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

بۆچی شڤان په‌روه‌ر

کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، ئه‌و کێشانه‌ن له‌ناوخۆیاندا حیکایه‌تی زۆر له مرۆڤه‌کان و به گشتیش درامای مرۆ هه‌ڵده‌گرن. هه‌ندێکجار که ده‌ڕوانینه ئه‌و کێشه گه‌ورانه، له‌ناویاندا به نه‌بینینی "مرۆڤ"، ڕوبه‌ڕوی ئاسته‌نگی ده‌بینه‌وه. ده‌توانم بڵێم شڤان په‌روه‌ر، گۆرانیبێژی هه‌ره پێشه‌نگی کورده. کورده‌کان به‌ ده‌یان ‌ساڵه به سه‌رسامیه‌وه گوێ له ئاواز و گۆرانییه‌کانی ده‌گرن. ئه‌م هونه‌رمه‌نده گه‌وره‌یه ٣٤ ساڵی ڕه‌به‌قه، دوور له‌ وڵاته‌که‌ی، دوور له زێد و که‌س و کاره‌که‌ی، له مه‌نفا ده‌ژی. له‌وانه‌یه "کرانه‌وه به‌ڕوی کورد" له‌مدواییانه‌دا، ئه‌و له ئاڵمانیاوه بگه‌ڕێنێته‌وه بۆ وڵاته‌که‌ی. یه‌که‌مین ئاماژه‌ش بۆ ئه‌مه، له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگانه‌وه درا. ئه‌ردۆگان له قسه‌کانیدا له دیاربه‌کر، سه‌باره‌ت به کرانه‌وه‌ی به‌ڕووی کورددا گوتی؛ تورکیا نه‌یتوانی  لەگەڵ مێژوی خۆیدا ئاشت بێته‌وه. زۆر شڤان و جوان له دایکیان دابڕان." شڤان په‌روه‌ر له ئه‌نقه‌ره بۆته ناوێکی سه‌مبۆلیک له پڕۆسه‌ی کرانه‌وه به‌ڕووی کورددا. له ئه‌نیستیتۆی کورد له پاریس، قسه‌مان له سه‌ر سه‌ربورده تایبه‌تیه‌کانی، پرسی کورد و کرانه‌وه به‌ڕوی کورددا کرد.

* * *
نه‌شه‌ دوزه‌‌ل: چه‌ند ساڵه له مه‌نفا ده‌ژی؟
شڤان په‌روه‌ر: سی و چوار ساڵه دور له وڵاته‌که‌م ده‌ژیم. یه‌که‌مجار ساڵی ١٩٧٦ هاتمه ئاڵمانیا. سی و چوار ساڵه هه‌موو کون و قوژبنێکی جیهان ده‌گه‌ڕێم به‌ڵام ناتوانم بگه‌ڕێمه‌وه زێده‌که‌م.

بۆچی ڕووتان له مه‌نفا کرد؟
گۆرانی کوردیم ده‌گوت. یاساکانی تورکیاش، نکۆڵیان له بوونی کورد ده‌کرد. ناسنامه‌ی کورد قه‌ده‌غه بوو. من له‌وه‌ها فه‌زایه‌کدا هه‌ستامه سه‌ر پێ و گۆرانیم بۆ کوردستان گوت. خودایه هاوار! ئه‌مه له‌به‌رکردنی کراسێک بوو له ئاگر! شتێک بوو به هیچ جۆرێک ده‌وڵه‌ت بۆی دانه‌ده‌قورتا! ئه‌وکات له ئه‌نقه‌ره، خوێندکاری زانکۆ بوم. له ئه‌سته‌نبوڵ و زانکۆی ته‌کنیکی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین له ئه‌نقه‌ره کۆنسێرتم به‌ڕێوه ده‌برد. له هه‌موو شوێنێ به‌دوامه‌وه بوون به‌ڵام هه‌ڤاڵانم زۆر باش منیان ده‌شارده‌وه.

ئه‌وان ساڵان زمانی کوردی قه‌ده‌غه بوو؟ گه‌لۆ زمانی کوردی پاش کوده‌تای ساڵی ١٩٨٠ قه‌ده‌غه کرا؟
له‌ده‌رباری به‌گ و پاشاکان ده‌کرا گۆرانی ئه‌وینداری بڵێی. ده‌نگبێژه‌کان، چه‌ندین کاتژمێر له سه‌ر یه‌ک، گۆڕانی کوردیان بۆ ده‌گوتن و به‌یت و باوی کوردیان بۆ ده‌گێڕانه‌وه. هیچ که‌س دژی ئه‌وه نه‌بوو له‌ملاو له‌ولا گۆرانی کوردی له‌سه‌ر قۆناغه لاوازو به‌له‌نگازه‌کان بگوترێ. ده‌یانگوت "گۆرانیه‌کی کوردییه له به‌ری کردوه و ده‌یڵێته‌وه." به‌ڵام ئه‌گه‌ر له گۆرانییه‌کاندا، واقعه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ژیانی کورد، ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌کان ڕاشکاوانه هاتبانه سه‌ر زمان، ده‌وڵه‌تت له به‌رامبه‌ر خۆتدا ده‌بینی. ده‌وڵه‌ت خێرا ئه‌و ده‌نگه‌ی کپ ده‌کرد. له سه‌ر ئه‌مه چه‌ندین جار قۆڵبه‌ست کرام. هیچ ڕێگه‌یه‌کم له به‌رده‌مدا نه‌مابوو جگه له دوورکه‌وتنه‌وه له وڵات.

ئێوه له ناو کورده‌کاندا زۆر له پێشه‌وه‌ن. ده‌توانین بڵێین گۆرانیبێژی هه‌ره پێشه‌نگی کوردن. به‌ڵام تورکه‌کان تازه به تازه ده‌تانناسن. ته‌نانه‌ت زۆربه‌یان نازانن گۆرانی "جانێ جانێ" هی ئێوه‌یه. ئایا هۆکاره‌که‌ی ته‌نیا ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی که کوردن؟
جارێکیان، من به گۆرانیبێژێکی ناسراوی تورک ده‌ناسێنن و ده‌ڵێن "شڤان په‌روه‌ر مامۆستای ئێمه‌یه". پێیان ده‌ڵێ "ببوورن نایناسم." کاتێکیش که پێی ده‌ڵێن "خۆ ئێوه له سه‌رجه‌م کۆنسێرته‌کانتاندا گۆرانی جانێ جانێ ده‌ڵێنه‌وه"، ده‌بێژێ "ئاااا، من هه‌میشه گۆرانی جانێ جانێ ده‌چڕم. گۆرانیه‌که هی ئه‌وه؟" ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت، ئاڵمانه‌کان له‌تورکه‌کان باشتر من ده‌ناسن. چونکه له‌ناو ئاڵمانه‌کاندا ئازادانه گۆرانی ده‌ڵێم.  لەگەڵ گۆرانی بێژه‌کانیان کۆنسێرت پێشکه‌ش ده‌که‌م. ئه‌وان، من وه‌ک هونه‌رمه‌ندێک ده‌ناسن و ڕێز له هونه‌ره‌که‌م ده‌گرن. واز له‌وه بێنن من بۆ گه‌لی تورک گۆرانی ناڵێم و گه‌لی تورک من ناناسێ، ئێمه ته‌نانه‌ت ڕووبه‌ڕوی هونه‌رمه‌ندانی تورکیش نابینه‌وه.

بۆچی؟
هونه‌رمه‌نده تورکه‌کان له‌وه ده‌ترسێن له هونه‌رمه‌نده کورده‌کان نزیک ببنه‌وه. چونکه هونه‌رمه‌ندانی تورکیش به چاوی ده‌وڵه‌ته‌وه له کورده‌کان ده‌ڕوانن. ده‌وڵه‌ت به‌رده‌وام به‌چاوی سووکه‌وه سه‌یری کورده‌کانی کردووه و وه‌ک تیرۆریست و جیاخواز مامه‌ڵه‌ی ده‌گه‌ڵدا کردون....

به‌ڵێ....
هونه‌رمه‌نده تورکه‌کانیش، پێیان وایه ئه‌گه‌ر شانبه‌شانی ئێمه ده‌رکه‌ونه پێش چاوی خه‌ڵک، پێگه کۆمه‌ڵایه‌تی و مادیه‌که‌یان زیانی پێده‌گات و ناوبانگیان ده‌زڕێت. با هه‌ڤاڵێکی هونه‌رمه‌ندی تورکمان به نمونه بێنینه‌وه؛ زولفو لیوانئه‌لی... گۆرانی خۆش خۆشی هه‌ن، هونه‌ره‌که‌ی ڕێزی لێده‌گیرێ، وتاری جوان و به پێز ده‌نوسێ، که له ته‌کیا داده‌نیشی زۆر قسه خۆشه، به‌ڵام ده‌چێ له پێناو دۆستایه‌تی تورک ــ یۆناندا  لەگەڵ ماریا فاراندوری و میکیس تئۆدۆراکیس گۆرانی ده‌ڵێ. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌موومان ده‌زانین له‌م وڵاته‌دا کورد و تورک یه‌کتری ده‌کوژن. ئه‌ی دۆستایه‌تی و برایه‌تی ئه‌مانه چی به‌سه‌ر دێ؟ له تورکیا نه‌ته‌وه‌یه‌کی مه‌زن به ناوی کورد هه‌یه که ژماره‌یان ده‌گاته بیست ـ سی میلیۆن.

ئێوه ئاماده‌ن  لەگەڵ زولفو لیوانئه‌لی گۆرانی بڵێن؟
بۆچی نا. ئێمه ڕۆڵه‌ی یه‌ک شوێن و یه‌ک وڵاتین.

باشه قه‌ت پێشنیارتان به هونه‌رمه‌ندێکی تورک کردووه پێکه‌وه گۆرانی بڵێن؟
هیچ هونه‌رمه‌ندێکی تورک ئه‌و جه‌ساره‌ته له خۆی نیشان نادا. ئه‌وان هه‌ر هه‌موویان وه‌ها به په‌روه‌رده‌ی فه‌رمی گۆش کراون، وه‌ها ڕوانگه‌ی فه‌رمی ده‌وڵه‌تیان هه‌زم کردوه، که ئه‌و جه‌ساره‌ته‌یان نییه. چونکه ئایدیۆلۆژیای فه‌رمی ده‌وڵه‌ت، باندۆڕی له سه‌ر ئه‌وانیش داناوه. ئه‌وانیش به چاوی سوکه‌وه سه‌یری کورده‌کانیان کرد. هه‌روه‌ها ئه‌و هونه‌رمه‌نده کوردانه‌ی له کوردستانیش ده‌رکه‌وتن، خۆیان بچوک بینی. بۆیه که‌سایه‌تی خۆیان حه‌شار دا. ناچار به تورکی گۆرانیان وت. دیاره بازاڕی موسیقا له ده‌ستی تورکی دابوو و هه‌روه‌ها کوردیش له‌م وڵاته‌ قه‌ده‌غه بوو. ئه‌گینا کوردستان شوێنێکه به مۆسیقا داپۆشراوه و فه‌رهه‌نگێکی ده‌وڵه‌مه‌ندی هه‌یه.

له سه‌رده‌می لاوێتیدا وا هه‌ڵکه‌وتوه به تورکی گۆرانی بڵێن؟
بێگومان... زۆرم گوتووه. من زۆر باش ده‌توانم گۆرانی تورکی بڵێم. خۆ ئێستاش زۆر له کورده‌کان، به تورکی گۆرانی ده‌ڵێن. من هه‌وڵمدا نیشانی مرۆڤه‌کان بده‌م گۆرانی به زمانی کوردی خۆشه.

بیر له‌وه ده‌که‌نه‌وه بگه‌ڕێنه‌وه بۆ وڵات؟
چۆن بیری لێناکه‌مه‌وه! چۆن نامه‌وێ بگه‌ڕێمه‌وه! ده‌‌مه‌وێ له چه‌ند مانگی داهاتوودا بگه‌ڕێمه‌وه. ئه‌گه‌ر پرۆسه‌ی کرانه‌وه بێ که‌م و کووڕی به‌ڕێوه بچێ، له‌وانه‌یه زووتر بگه‌ڕێمه‌وه. من بۆ بازرگانی ڕووم له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات نه‌کرد. من زۆربه‌ی ژیانم، واته ٣٤ ساڵی ته‌مه‌نم له دووره‌ وڵاتی تێپه‌ڕاند. نه‌متوانی له کاتی مردنی دایکمدا بگه‌ڕێمه‌وه. پاش ده‌رکه‌وتنم له وڵات، مناڵی تر له‌دایک بوون. هه‌ندێکیانم هێشتاش نه‌بینیوه. پاش هه‌ژده ساڵ له کوردستانی عێراق چاوم به باوکم که‌وت. چونکه په‌ساپۆرتیان پێ نه‌ده‌دا. به‌ڵام... من وه‌ک گۆرانیبێژێکی مه‌زلوم ناگه‌ڕێمه‌وه. تاوانباری هه‌موو ئه‌مانه من نیم. بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێمه‌وه وڵات، ده‌بێ داوای لێبوردن بکه‌ن. ئه‌گه‌ر داوای لێبوردن له من بکه‌ن، ده‌توانن بمگه‌ڕێننه‌وه وڵات.

کێ ده‌بێ داوای لێبوردنت لێ بکا؟
بێگومان ده‌وڵه‌ت.... من ئه‌گه‌ر بتوانم ئازادانه گۆرانی بڵێم، ده‌گه‌ڕێمه‌وه. چونکه ئامانجی من، ئازادییه! من ته‌نها ئازادیم بۆ کورده‌کان ناوێ. بۆ تورکه‌کانیش داوای ئازادی ده‌که‌م. له‌م سیسته‌مه پڕ له به‌ربه‌سته‌دا، کورده‌کان ڕووبه‌ڕووی ئازار ده‌بنه‌وه، له هه‌مانکاتدا تورکه‌کانیش زیانیان پێده‌گات. من نامه‌وێ نه سه‌رباز بکوژرێ و نه گه‌ریلا. ئه‌وانه ڕۆڵه‌ی یه‌ک خاک و ئاون.

چۆن ده‌ڕواننه ئه‌و کرانه‌وه‌یه‌ی حکومه‌ت به ڕووی کورددا؟
پێم هه‌نگاوێکی باشه و له‌مڕوه‌وه پشتگیری له هه‌ڵوێستی حکومه‌ت ده‌که‌م. گویل و ئه‌ردۆگان هه‌نگاوێکی ئه‌رێنیان به‌رز کرده‌وه. نابێ له‌م پڕۆسه‌یه پاشه‌کشه بکرێت. ئه‌و که‌سه‌ی له‌م وڵاته‌دا کێشه‌ی کورد چاره‌سه‌ر بکات، ناوی ده‌که‌وێته مێژو. له هه‌نگاوه‌کانی کرانه‌وه به‌ڕووی کورددا، ده‌بێ ئه‌و گه‌له وه‌ک نه‌ته‌وه ددانی پێدا بنرێ. تورکه‌کان خاوه‌نی هه‌ر مافێک بن، ده‌بێ کورده‌کانیش ئه‌و مافانه‌یان هه‌بێت. ئه‌مه‌یه برایه‌تی ڕاسته‌قینه. گه‌لی کورد نه‌ته‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌یه که له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ژماره‌ی ده‌گاته ٤٠ بۆ ٥٠ میلیۆن که‌س. به‌راوردکردنی کورده‌کان ده‌گه‌ڵ لازه‌کان و تاتار و چه‌رکه‌سه‌کان گونجاو نیه. لازه‌کان هه‌ندێکیان ڕۆیشتنه مۆلداڤیا و هه‌ندێکیشیان کۆچیان کرده یۆنان. ئه‌وانه‌ی مانه‌وه، ئاسیمیلاسیۆنیان قه‌بوڵ کرد. له تورکیا هه‌روه‌ها شوێنه‌وارێک له چه‌رکه‌سه‌کان نه‌مایه‌وه، هه‌ر هه‌مویان بوونه تورک.

ئه‌م کرانه‌وه‌یه متمانه‌ی ئه‌وه‌ی پێ به‌خشین له‌ وڵاته‌که‌تان به زمانی خۆتان گۆرانی بڵێن و ئازادانه بژین؟
هێشتا ئه‌و متمانه‌یه دروست نه‌بووه. چونکه له سه‌ره‌تای ڕێگه داین. ئه‌و که‌سانه‌ی خوازیاری کرانه‌وه‌ن، نیازپاکن، به‌ڵام ئه‌م قۆناغه هێشتا له یاسادا نه‌چه‌سپاوه. له‌م وڵاته‌دا هێژ پارێزگار به که‌یفی خۆی هه‌ڵسوکه‌وت ده‌کا و ناهێڵی مناڵه‌کان ناوی کوردیان هه‌بێ. له‌قسه‌کانی وه‌زیری کاروباری ناوخۆش سه‌باره‌ت به کرانه‌وه به‌روی کورددا، ته‌نانه‌ت جارێک وشه‌ی کورد بهکار نه‌هێنرا.

به‌ڕای ئێوه ده‌بێ چی بکرێت؟
له پێناو چاره‌سه‌ریدا، پێویسته په‌که‌که‌ش‌ به‌شداری قۆناغه‌که بکرێت. ئایا ئه‌وه‌ی چه‌کی ته‌قاند، په‌که‌که نه‌بوو؟ که‌وابێ پێویسته له‌قۆناغی ئاشتیشدا به‌شدار بکرێ. له لایه‌کی دیکه‌وه، ده‌ته‌په، پارتێکه دوو میلیۆن ده‌نگی بهده‌ست هێناوه. ده‌بێ ڕێز له نوێنه‌رانی ده‌ته‌په بگیرێ. بێگومان ئه‌وانیش نابێ له زمانی که‌سانی تره‌وه قسه بکه‌ن، پێویسته له‌م قۆناغه‌دا ڕۆڵێکی پۆزه‌تیڤ ببینن. حکومه‌ت نایه‌وێ  لەگەڵ په‌که‌که‌دا دابنیشێ، ده‌ته‌په ده‌توانێ ئه‌م ڕۆڵه بگێڕێ. ده‌ته‌په  لەگەڵ په‌که‌که و حکومه‌تیش کۆ ده‌بێته‌وه.

ئێوه له مه‌نفا، کۆنسێرتی زۆر گه‌وره‌تان به‌ڕێوه بردووه. به‌ڵام بیسوتومه جار جاره  لەگەڵ گوێگره کورده‌کان کێشه‌تان لێ په‌یدا بووه. ئایا ئه‌م کێشانه ڕوویان داوه؟
بێگومان ڕوویان داوه. زۆر جار ئه‌و کێشانه دروست بوون. له سیاسه‌تی کوردیشدا کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه و که‌موکووڕی و ناکۆکی به‌دی ده‌کرێ. له ماوه‌ی ٣٥ - ٣٦ ساڵدا هه‌موو ئه‌م شتانه ژیام و به چاوی خۆم بینیم. ئێمه، کۆمه‌ڵگەی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینین. کۆمه‌ڵگەکانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین تابشتی ڕه‌خنه‌یان نییه. میر، شێخ و سه‌رۆکه عه‌ره‌به‌کان به ئاسانی ده‌یانتوانی شاعیر و نوسه‌ر یاخود هونه‌رمه‌ندێک بکوژن که ڕه‌خنه‌ی لێ گرتوون. حافر ئه‌سه‌د له سوریا و سه‌دام له عێراق ڕه‌خنه‌گرانیان له ناو ده‌برد. کۆمه‌ڵگەی تورکیش کۆمه‌ڵێک تابۆی هه‌یه. ئه‌گه‌ر شتێک له سه‌ر ئاتاتورک بڵێی، به سزای کۆمه‌ڵگە ده‌گه‌یت.

کۆمه‌ڵگەی کوردی ناتوانێ ڕه‌خنه‌ له کێ بگرێ؟ کورده‌کان، به ڕه‌خنه‌گرتن له کێ، سزا ده‌درێن؟
هه‌ر کام له ڕێبه‌رانی کورد بڵێیت.... به‌ڵام پارتی دیموکراتی کوردستان هه‌ندێک کراوه‌تره بۆ ڕه‌خنه. مه‌سعود بارزانی ده‌ڵێت "ئێمه یه‌کترمان زۆر ئێشاند. له بێ ته‌حمولیان، ئه‌و هه‌موو زیانه‌مان به یه‌کتر گه‌یاند. ده‌بێ پشودرێژتر بین." به‌ڕاستی بارزانی سیاسه‌تمه‌دارێکی باشه. هه‌ندێک که‌س پێی ده‌ڵێ "ئاغا" یان "سه‌رۆک عه‌شیره"، به‌ڵام وا نییه. بارزانی له‌ناو جه‌رگه‌ی شۆڕشی کورد پێگه‌یشتووه و که‌سێکه هه‌مو ئه‌م ئازارانه ژیاوه.

بارزانی ده‌ناسن؟
زۆر له نزیکه‌وه ده‌یناسم. من له‌وێ کۆنسێرتی زۆر به‌ڕێوه ده‌به‌م. له‌‌ چوار پارچه‌ی کوردستان، له تورکیا، ئێران و سوریا ناتوانم کۆنسێرت به‌ڕێوه به‌رم، ته‌نیا له کوردستانی عێراق ده‌توانم ئاهه‌نگ بگێڕم. کوردستانی عێراق به شێوه‌یه‌کی سه‌رنج ڕاکێش گه‌شه‌ی سه‌ندووه. کورده‌کانی ئه‌وێ مه‌یلێکی زۆریان بۆ تورکه‌کان هه‌یه. کورده‌کان، تورکه‌کانیان خۆش ده‌وێ به‌‌ڵام تورکه‌کان به‌چاوێکی سووکه‌وه سه‌یری کورده‌کان ده‌که‌ن. چونکه له تورکیادا، ده‌وڵه‌ت ته‌نها کورده‌کانی ئاسیمیله نه‌کردووه، به‌ڵکه تورکه‌کانیشی ئاسیمیله کردووه. ئه‌وانی به ڕوانگه‌ی ڕه‌سمی ده‌‌وڵه‌ت ئاسیمیله کردووه و له ڕاستیه‌کانی خۆیان دووری خستونه‌ته‌وه. له سیسته‌می دیموکراسیدا، هیچ که‌س له سه‌روی یاساوه نییه. ته‌نها دیکتاتۆره‌کانن به هۆی ڕه‌خنه لێگرتنه‌وه ته‌کفیرت ده‌که‌ن.

ئه‌ی ڕه‌خنه‌گرتن له ئۆجه‌لان ئه‌سته‌مه؟
له په‌که‌که‌شدا ئه‌مه به‌دی ده‌کرێ.... ئه‌سته‌مه. به‌ڵام له ناو ئه‌وانیشدا گۆڕانکاری خه‌ریکه ڕوو ده‌دات. ئه‌وان ده‌ڵێن "با واز له کینه و توندوتیژی له به‌رامبه‌ر یه‌کتری بێنین. تلۆرانسێک سه‌قامگیر بکه‌ین. ئێمه‌ی کوردیش زۆرمان یه‌کتری ئازار داوه." ئیتر ئه‌وانیش نه‌رم هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن.

به‌ڕای ئێوه، هونه‌‌رمه‌ندێک چۆن ده‌توانێ له قۆناغی ئاشتیدا ڕۆڵ ببینێ؟
هونه‌رمه‌ند، له نێوان کۆمه‌ڵگە جیاوازه‌کاندا خۆشه‌ویستی ده‌ئافرێنێ. له ڕێگه‌ی گۆرانیه خۆشه‌کانیه‌وه، له ڕێگه‌ی ئه‌ڵبۆم و کۆنسێرته‌کانیه‌وه ده‌بێته پرد. بێگومان من ئه‌گه‌ر ڕۆژێک بگه‌ڕێمه‌وه بۆ مه‌مله‌که‌ته‌که‌م، ته‌‌نها به‌رده‌نگم کورده‌کان نابن، وێڕای هونه‌رمه‌نده تورکه‌کان له زۆنگویلداکه‌وه تا ئه‌دیرنه‌ له ده‌نیزلیه‌وه تا دیاربه‌کر، له هه‌موو شوێنی ده‌نگمان ده‌بێ. به‌هه‌موو ڕاستگۆییمه‌وه ئه‌مه‌تان پێده‌ڵێم. من جیاوازییه‌ک دانانێم له نێوان گه‌لی کورد و تورکدا. مرۆڤ به‌لای منه‌وه گرنگه. گه‌لی کورد له‌م وڵاته‌دا له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه، ڕوخێنرا. ده‌مه‌وێ گه‌لی تورک له فامکردنی ئه‌م ڕوخانه گه‌وره‌یه‌دا، کۆمه‌ڵگەی کورد له ئامێز بگرێ. چونکه ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگەکان باوه‌ش به یه‌کتریدا بکه‌ن، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هیچ واتایه‌کی نامێنێ.

پێتان وایه له گه‌‌ڕانه‌وه‌تاندا چۆن پێشوازی ده‌کرێن؟
نازانم. ئه‌مه په‌یوه‌ندی به ئاستی خۆش ویستنی کۆمه‌ڵگەوه هه‌یه. به‌ڵام گه‌ڕانه‌وه بۆ وڵات، له‌ڕوانگه‌ی منه‌وه ده‌سپێکێکی نوێیه له ژیاندا و ساته‌وه‌ختێکی هه‌ره گرنگ ده‌بێ. له‌پێناو به‌ڕێوه‌بردنی کۆنسێرت و به‌ڕێوه‌چونی قۆناغی ئاشتی، پێویسته دیاربه‌کر به‌شداری تێکۆشانه‌که بێ. ده‌بێ هه‌وڵدانه‌کانی عوسمان بایده‌میر و ئه‌حمه‌د تورک له پێناو ئاشتیدا به ته‌نها نه‌هێڵدرێته‌وه. ئه‌حمه‌د تورک ئه‌زمونێکی دورو درێژی هه‌یه. من کاک ئه‌حمه‌دم زۆر خۆشده‌وێ. هه‌ڵسوکه‌وته‌كانی، نمونه‌یه‌کی گه‌وره‌یه بۆ مرۆڤه‌کان. که‌سانی وه‌ک ئه‌و بۆ تێگه‌یاندنی ڕاستییه‌کان پردێکی ڕاسته‌قینه‌ی ئاشتین له نێوان کۆمه‌ڵگەکاندا.

دوابه‌دوای سه‌قامگیربوونی ئاشتی چۆن تورکیایه‌ک له مێشکتاندا وێنا ده‌که‌ن؟
ده‌بێته وڵاتێکی نموونه‌یی و سه‌رنج ڕاکێش. ئاستی خۆشگوزه‌رانی ده‌چێته سه‌ر، ده‌وڵه‌مه‌ند و فره ڕه‌نگ ده‌بێ. ئه‌گه‌ر له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوین بڕوانین، ده‌بینین ژماره‌ی کورده‌کان له هی تورکه‌کان که‌متر نییه. کۆمه‌ڵگەیه‌کی گه‌وره‌یه. ئه‌گه‌ر قۆناغی ئاشتی بسه‌پێت، تورکیا له بواری ئیدارییه‌وه له ناوچه‌که‌ ده‌بێته میناک. تورکیا ئه‌گه‌ر کێشه‌ی کورد چاره‌سه‌ر بکات، ئاشتی بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین  لەگەڵ خۆیدا دێنێ.

ئایا نیگه‌رانیتان سه‌باره‌ت به تورکیا هه‌روا به‌رده‌وامه؟
کاتێک له ته‌له‌ڤزیۆندا گوێ له ده‌نیز بایکاڵ ده‌گرم، نیگه‌رانی دامده‌گرێ.

ئاشتی، دێته ئه‌و واتایه‌ی چیتر گه‌نجه‌کان نه‌مرن. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته بیر له‌وه ده‌که‌نه‌وه گۆرانیه‌ک له‌مباره‌وه بڵێن؟
من گۆرانی ئاوام هه‌یه به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ قۆناغی ئاشتی ئاماده‌م به‌یتیش بهۆنمه‌وه.

ئایا متمانه به سیاسه‌تمه‌دارانی تورک ده‌که‌ن؟
سه‌باره‌ت به ئاشتی گومانم هه‌یه له‌وه‌ی ئیراده‌ی پێویست نیشان بدرێ. جگه له هه‌ندێک بواری ده‌گمه‌ن، به گشتی سیاسه‌تمه‌دارانی تورک له پێناو ئازادیدا تێناکۆشن. عه‌بدوڵڵا گویل و ته‌یب ئه‌ردۆگان به‌ڕاستی سیاسه‌تمه‌داری بوێرن. ئه‌ردۆگان له وه‌ڵامی هێرشه‌کاندا ده‌ڵێ "پاشه‌کشه ناکه‌م". پێموایه له داهاتوودا هه‌نگاو ده‌نێ. ڕێزێکی تایبه‌تم هه‌یه بۆ ئه‌م جۆره مرۆڤانه. ده‌مانه‌وێ ئالیکاری هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی کرانه‌وه به ڕووی کورددا، سه‌قامگیر بێت. ده‌توانم بڵێم ئه‌گه‌ر تورگوت ئۆزال زیندوو بوایه، هه‌ڵه و که‌موکووڕییه‌کان له‌ناو ده‌بران.

ئایا پێشتریش سیاسه‌تمه‌داره تورکه‌کان بانگه‌وازیان ئاڕاسته کردوون بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێنه‌وه؟
ئۆزال ویستبووی بانگهێشتم بکات. جه‌م کاراجا هه‌ڤاڵێکی زۆر خۆشه‌ویستی من بوو. ئۆزال بانگهێشتی تورکیای کردبوو. جه‌م به منی گوت " لەگەڵ ئۆزالدا قسه‌م کردووه، بانگه‌وازی ئاڕاسته‌ی تۆش ده‌کات. سه‌ره‌تا من ده‌چم، پاشان تۆش وه‌ره." وه‌های گوت. به‌ڵام ته‌مه‌ن ئاره‌زوی هیچکامیانی به‌دی نه‌هێنا.

ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه بۆ تورکیا، له کوێ ده‌ژین؟
ده‌مه‌وێ به ده‌ڤه‌ره‌که‌ی خۆمدا بگه‌ڕێم. جارێکیان مه‌سعود بارزانی پێشنیاری پێکردم ببم به وه‌زیری ڕۆشنبیری، پێم گوت "به‌رپرسیاریه‌تیه‌کی دژواره بۆ من، چونکه عه‌ره‌بی نازانم."

لاوه‌کانی کوردستانی عێراقیش عه‌ره‌بی نازانن، وایه؟
نایزانن. لاوه‌کان ئینگلیزی و تورکی ده‌زانن. له سه‌دا شه‌ست تا حه‌فتای گه‌نجان تورکی قسه ده‌که‌ن. له ته‌له‌ڤزیۆنه‌وه فێری بوون. گه‌نجه‌کان له تورکی قسه کردندا، ده‌ستی تورکمه‌نه‌کانیان له پشته‌وه به‌ستۆته‌وه.

قه‌ت  لەگەڵ ئیبراهیم تاتلیسه‌سدا گۆرانیتان گوتووه؟
ئه‌گه‌ر به چاوی "ئورفه‌"ییه‌وه لێی بڕوانم، تاتلیسه‌س ده‌بێته هاوشاریم. به‌ڵام من مرۆڤێکم په‌یوه‌ستم به فه‌رهه‌نگ، گه‌وهه‌ر و ڕاستیه‌کانی کورده‌وه. که‌چی ئه‌و زۆر دووره له کورد. من که‌سێکی کوردپه‌روه‌رم، به‌ڵام ئه‌و زیاتر ئورفه‌چێتی کردووه. هاووڵاتیانی چینی ناوه‌وه‌ی ئورفه زیاتر بیر له کفته، لامعجون و شله ده‌که‌نه‌وه، هه‌روه‌ها له‌وەدا قوڵ ده‌بنه‌وه گۆرانی بڵێن و ببنه پێشه‌نگ.

باشه... به‌ڕای ئێوه تورکه‌کانیش ئێوه‌یان خۆش ده‌وێ؟
ئه‌گه‌ر ئاشتیان خۆش بوێت، ده‌بێ منیشیان خۆش بوێ. پێموایه، تورکه‌کان منیان زۆر خۆشده‌وێ. چونکه من ڕاستییه‌کانی تورکیام هێنایه زمان. کورده‌کان چه‌نده له‌م واقعانه ئازاریان چێشت، تورکه‌کانیش هێنده زه‌ره‌رمه‌ند بون. پرسی کورد، تورکه‌کانی وه‌ک سته‌مکار نیشانی جیهان دا. له کاتێکدا به درێژایی مێژو، کورده‌کان و تورکه‌کان دوو کۆمه‌ڵگای برا بون که به‌ڕاستی شان به شانی یه‌کتری ژیاون. ڕۆژی ئه‌مڕۆ تورکیا پێویستی به ئاشتیه‌کی نێوان جڤاکه‌کان هه‌یه. به‌کورتی، تورکیا پێده‌ڤی به دیموکراسی هه‌یه. ئه‌م شه‌ڕه، شه‌ڕی کورد و تورک نییه.

ئه‌ی ئه‌م شه‌ڕه، شه‌ڕی کێیه؟
هی ئه‌و که‌سانه‌یه که شه‌ڕیان کردۆته ئامرازێکی بازرگانی. ئه‌گه‌ر سیسته‌مێکی برایانه له تورکیا سه‌قامگیر بێت، پێویسته دابه‌شکردنی ماف له نێوان کورد و تورکیشدا برایانه بێت. به داخه‌وه ئێمه گوێ له هیچ که‌س ناگرین.

له مه‌به‌سته‌که‌تان باش تێنه‌گه‌یشتم...
ئێمه کۆمه‌ڵگەیه‌کی تا بڵێی گه‌وره‌ین. ئه‌گه‌ر شێخنشینێکی عه‌ره‌ب مافی سه‌ربه‌خۆیی هه‌بێ و تورکیا و نه‌ته‌وه یه‌کگرتوه‌کان ددانی پێدابنێن، بۆچی کورده‌کان له‌ مافێکی ئاوا بێبه‌ش بن؟ کورده‌کانیش مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه له سه‌ر خاکی خۆیان به سه‌ربه‌خۆیی بژین. شێخنشینێکی عه‌ره‌ب ده‌کرێ ده‌وڵه‌تی هه‌بێ، به‌ڵام کورده‌کان هێشتا مافی پێکهاته‌یه‌کی فیدڕالیان نییه. ده‌با چاوه‌ڕوانی پێڤاژۆ بین. گرنگ ئه‌وه‌یه مرۆڤه‌کان، له‌ناو ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌کانی کۆمه‌ڵ و له‌ناو ئاشتیدا پێکه‌وه ژیانێکی ئاسوده‌یان هه‌بێ. له ئێستا و داهاتوودا هیچ شتێک به زۆر نه‌سه‌پێنرێ. هیچ کۆمه‌ڵگەیه‌ک نایه‌وێ وڵاته‌که‌ی پارچه پارچه بێت.

ئێوه داوا ده‌که‌ن کورده‌کان یه‌ک بگرن؟
کوردێک هه‌رگیز ناتوانێ بیر له‌و پارچه‌ی ناو تورکیا بکاته‌وه و پارچه‌کانی تر پشت گوێ بخات... بۆ میناک، به‌شێکی به‌لژیک ڤالۆن و به‌شه‌که‌ی تری فلامانن. فلامانه‌کان به هۆڵه‌ندی و ڤالۆنه‌کانیش به فه‌ره‌نسی قسه‌ ده‌که‌ن. ئه‌گه‌ر ڤالۆنه‌کان ته‌ڤلی فه‌ره‌نسه و فلامانه‌کان ته‌ڤلی هۆڵه‌ندا بن، له‌وانه‌یه ژیانێکی زۆر خۆشتر بژین، به‌ڵام وا ناکه‌ن. پێیان باشه له‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی به‌لژیکدا بژین. ئیسپانیاو سوئیسیش دوو نموونه‌ی به‌رچاوی ترن. ئه‌گه‌ر له‌داهاتوودا کورده‌کانیش بڵێن "ئێمه له‌ڕه‌وشی خۆمان له تورکیا ڕازین، یاساکان ده‌رهه‌ق به هه‌ر دووک گه‌لی کورد و تورک یه‌کسان جێبه‌جێ ده‌کرێن."....

ئه‌و کات چی ڕوو ده‌دا؟
ئه‌و کات کورده‌کان ناچار نابن له‌گه‌ڵ کوردی پارچه‌کانی دیکه یه‌ک بگرن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م کۆمه‌ڵگەیه‌ له داهاتوودا بیه‌وێ  لەگەڵ کورده‌کانی تردا بژی، مافی خۆیه‌تی. چونکه خاڵی هه‌ره گرنگ مرۆڤه، به‌خته‌وه‌ری مرۆڤ و پێشخستنی ئاستی ئاسوده‌ییه بۆ به‌رزترین پله.