یادداشته‌کانم له باکوری عێراق (به‌شی چواره‌م)

حه‌سه‌ن جه‌ماڵ
له‌ تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

قەرەیڵان: هیوامان به ئاشتی هه‌یه
موراد قەرەیڵان که‌سی یه‌که‌می په‌که‌که ده‌ڵێ "سه‌ره‌تا ده‌بێ چه‌که‌کان بێده‌نگ بکرێن. که‌س هێرش نه‌کاته سه‌ر که‌سێکی تر. با وه‌ک ده‌سپێک له‌ ناو خۆماندا گفتوگۆ له سه‌ر ئه‌م بابه‌تانه ده‌ست پێبکه‌ین... له ڕێگه‌ی چه‌که‌وه نا به‌ڵکه له ڕێگه‌ی دیالۆگه‌وه ئه‌م ئیشانه ڕاپه‌ڕێنین" قەرەیڵان بۆ پرۆسه‌ی دیالۆگ به گوێره‌ی پێویست، پێشنیاری میکانیزمێک ده‌کات پێکهاتوو له که‌سایه‌تیه ژیره‌کان و ده‌ڵێ "له به‌رده‌م قۆناغێکی گرنگ داین! ساڵی ١٩٩٣ ده‌رفه‌تێک بۆ ئاشتی ڕه‌خسا، له کیس چوو. با ئه‌مجاره‌ش وای لێنه‌یه‌ت. ئیتر نامانه‌وێ خوێن بڕژێ."

چیای قه‌ندیل، باکووری عێراق
په‌که‌که ساڵانێکی دوورو درێژه له چیاکانی قه‌ندیل به‌ڕێوه ده‌برێ. وه‌ک ده‌ڵێن "سه‌رۆکایه‌تی له ئیمڕالییه"، به‌ڵام ئێستا که‌سی یه‌که‌می په‌که‌که، موراد قەرەیڵان له چیاکانی قه‌ندیل ده‌ژی.

ڕۆژی شه‌ممه‌ی ڕابردوو له گوندێکی داوێنی قه‌ندیل له ناو ماڵێکدا که دو ژورو بن میچێکی نه‌وی هه‌بوو، بۆ ماوه‌ی چوار کاتژمێر موراد قەرەیڵانم دواند.

ئه‌و شوێنه بنکه‌ی په‌که‌که نییه، به‌ڵام به گوێره‌ی ئیفاده‌ی ئه‌وان سه‌ر به "هه‌رێمی په‌که‌که"یه. هه‌روه‌ک به‌ره‌و شوێنه‌که‌شمان ده‌ڕۆیشتین که به چیا و دیمه‌نی سه‌رنج ڕاکێش ده‌ور درابوو، ئه‌و کوڕو کچانه‌مان بینی چه‌کیان له شاندا بوو و ئاشکرا بوو که په‌که‌که‌یین.

موراد قەرەیڵان یه‌كێک له پێنج که‌سه‌کانی کۆنسه‌ی سه‌رۆکایه‌تی، وێڕای دو جێگری سه‌رۆک هات که یه‌کیان "بۆزان ته‌کین"ی خه‌ڵکی "بۆزۆڤا"ی سه‌ر به ئورفایه.

ساڵی ١٩٨٠ قۆڵبه‌ست کراوه و پاش بیست ساڵ مانه‌وه له گرتووخانه، ساڵی ٢٠٠٠ ڕووی کردۆته چیا.

جێگرسه‌رۆکه‌که‌ی تر، "سۆزدار ئاڤێستا"یه که ناوی ڕاسته‌قینه‌ی "نوریه که‌سبیر"ه. ناوبراو کاتێک له هۆڵه‌ندا ژیاوه، دادگایی کراوه و له‌و سه‌روبه‌نده‌ی ڕاده‌ستکردنه‌وه‌ی بۆ تورکیا له ڕۆژه‌ڤدا بووه، ڕایکرد‌ووه و هاتۆته چیا.

سێهه‌مین که‌س که لهگه‌ڵ موراد قه‌ره‌یڵان هاتبوو ناوی ئه‌حمه‌د ده‌نیز و به‌رپرسی میدیا و دامه‌زراوه مه‌ده‌نییه‌كانی په‌که‌که بوو.

ڕێپێوانێکی شه‌ش کاتژمێری
ڕێگاکه‌مان به‌ره‌و قه‌ندیل کاتژمێر شه‌شی به‌یانی له‌ هه‌ولێره‌وه ده‌ستی پێکرد. سێ ئۆتۆمبیلمان گۆڕی. کاتژمێر ١٢ گه‌یشتینه گوندێکی داوێنی قه‌ندیل.

سه‌ره‌تا به تاکسی خۆمان که ئازاد لێی ده‌خوڕی، هه‌تا ڕانیه‌ی نزیک سنوری ئێران ڕۆیشتین. له ته‌نیشتم نامیق دورکان هه‌‌بوو. له‌ ڕانیه ئۆتۆمبیله‌كه‌مان گۆڕی و له چیامان دا.

جۆش و خرۆش ده‌ستی پێکرد. ده‌چوینه شوێنی سه‌ره‌کی ڕوداوه‌کان...

له‌ هه‌مانکاتدا ڕێپێوانێکی هه‌ناسه‌بڕ به ناو جوانیه‌کانی سروشت، ئه‌و گوڵه شلێرانەی له بن داره‌کان سه‌ریان هه‌ڵدابوو، به‌ناو گوڵە مێلاقه‌ی ئاڵ ئاڵ، دار گوێز و دار هه‌ناره‌کان و هه‌روه‌ها که‌ندو داڵی بی بندا.

جێپی قاچاقچی که ده‌ستکردی ژاپۆن بوو به سه‌ر ڕێگه‌ی خاکی به‌ردیندا که ئه‌و لای تری هه‌ڵدێر بوو به‌ره‌و چیا هه‌ڵده‌زنا و کاتێک له چیاکه ده‌هاتینه خوار ڕۆحم هاتبووه سه‌ر زارم.

هه‌ر وه‌ک ساڵی ١٩٩٤ که دیسان له قه‌ندیل ڕۆژێکی ناخۆشی پاییز به‌ره‌و زه‌لێ له سه‌ر سنوری ئێران ڕۆیشتم که که‌مپی په‌که‌که‌ی لێبوو. هه‌روه‌ها مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٣ له د‌ه‌ربه‌ندی به‌قاعی لوبنان له شارۆچکه‌ی بار ئیلیاس که له ژێر کۆنترۆڵی سوریا دابوو و من ٢٤ کاتژمێرێک له‌وێ چاوم به عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان که‌وت.

وێنه‌گرتن قه‌ده‌غه‌یه!
به‌ناو ئه‌و ئاوه‌دا که له زناره‌کانه‌وه به خوڕ ده‌هاته‌ خواڕ، به ئۆتۆمبێله‌که‌مان تێپه‌ڕین.

چه‌کداره‌کانی په‌که‌که ڕامانده‌گرن.

دوابه‌دوای گۆڕینی ئۆتۆمبێله‌که‌مان هه‌میسان ده‌که‌وینه ڕێ. ئینجا له ناو ماڵێکی گونددا پشوو ده‌ده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی پێداویستیه‌کانمان جێبه‌جێ بکه‌ین. مۆبایله‌کانمان ده‌کوژێنینه‌وه و له‌و شوێنه به‌جێیان دێلین، دوایی درێژه به ڕێگاکه‌مان ده‌ده‌ین.

شه‌ش کاتژمێر ده‌خایه‌نێ.

ڕۆژی شه‌ممه کاتژمێر ١٢ موراد قەرەیڵان له ناو ماڵێکی گونددا پێشوازیمان لێده‌کا.

قه‌ره‌یڵان گوتی "پێموابێ ئه‌مه یه‌که‌مین جاره دێن بۆ ناو په‌که‌که." ئه‌گه‌ر زه‌لێ و چاوپێکه‌وتن لەگه‌ڵ ئۆجه‌لان له به‌قاع حساب نه‌که‌م، وایه.

به موراد قه‌ره‌یڵانم گوت:

"به ناسنامه‌ی ڕۆژنامه‌نوسیمه‌وه لێره‌م. له هیچ شوێنێکی تورکیاوه‌ نه‌نێردراوم و هه‌ڵگری هیچ په‌یامێکیش نیم. با فکرێکی وات به مێشک نه‌گا. وه‌ک ڕۆژنامه‌نووسێک هاتووم بۆ ئه‌وه‌ی بزانم به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی په‌که‌که چۆن بیر ده‌کاته‌وه."

ئه‌مه‌شم گوت:

"تکایه با ئه‌م چاوپێکه‌وتنه نه‌خرێته کامێراوه. ئێمه‌ی ڕۆژنامه‌نووس له بری ئه‌وه‌ی ببینه مژاری ده‌نگوباسی خه‌ڵک، هه‌واڵ ساز ده‌که‌ین."

قەرەیڵان:
"ته‌نها بۆ ئه‌ڕشیڤ پێنج - شه‌ش ده‌قه‌ی به کامێرا وێنه ده‌گرین."

ئه‌وان ته‌سجیلی خۆیان و نامیق ته‌سجیله‌که‌ی ئێمه‌ی له سه‌ر مێزه‌که‌ی به‌رده‌ممان دانا و ده‌ستمان به وتوێژه‌که‌مان کرد.

یه‌که‌م قسه‌ی موراد قه‌ره‌یڵان ئه‌مه بوو:

"ئامانجمان پڕوپاگه‌نده نییه.. هیوامان به ئاشتی هه‌یه. لەبه‌ر ئه‌مه بڕیارمان دا وتوێژ لەگه‌ڵ تۆدا بکه‌ین..."

په‌یامی ئه‌رێنی
قەرەیڵان په‌یامگه‌لی ئه‌رێنی دا. به‌گشتی نه‌رێنی نه‌دوا.

گوتی‌ "سه‌ره‌تا پێویسته چه‌که‌کان ڕابگیرێن. هیچکه‌س هێرش نه‌کاته سه‌ر که‌سێکی تر." له‌پێناو دیالۆگدا، میکانیزمێکی شه‌فافی پێشنیار کرد و به‌مجۆره به‌رده‌وام بوو:

"له‌به‌رده‌م قۆناغێکی گرنگ داین." ئاماژه‌ی به‌وه کرد به ڕاگه‌یاندنی ئاگربه‌ستی ساڵی ١٩٩٣، ده‌رفه‌تێکی گه‌وره له کیس چوو. به‌ڕای قه‌ره‌یڵان، به هۆی ئه‌وه‌ی بۆشاییه‌ک له ئیراده‌ی سیاسی له ئارا دابوو و حکومه‌ت کێشه‌که‌ی حه‌واڵه‌ی سوپا کردبوو، ئه‌و هه‌له نه‌قۆزرایه‌وه. پاشان گوتی:

"با ئه‌مجاره ده‌رفه‌تی ئاشتی له کیس نه‌ده‌ین."

به‌رده‌وام بوو:

"چیتر نامانه‌وێ خوێن بڕژێ. چونکه چه‌نده‌ش ساڵ تێپه‌ڕ بن، دیسان دێینه‌وه سه‌ر هه‌مان خاڵ. به‌مجۆره له تورکیا خوێن ده‌ڕژێ. به‌ شێوازی سه‌ربازی په‌که‌که له‌ ناو ناچێ، ٢٥ ساڵ ئه‌مه تاقیکرایه‌وه به‌ڵام هیچ ئه‌نجامێکی نه‌بوو."

قەرەیڵان هیچ باسی ئه‌وه‌ی نه‌کرد که ئاخۆ ئه‌و ئاگربه‌سته‌ی له یه‌کی حوزه‌یراندا ڕاگه‌یه‌نراوه، دیسان به شێوه‌یه‌کی یه‌کلایه‌نه درێژ ده‌كرێته‌وه یان نا و گوتی:

"سه‌ره‌تا ده‌بێ چه‌که‌کان بێده‌نگ بکرێن."

"واته چه‌که‌کان دانانرێن؟"

قەرەیڵان:‌ چه‌کدانان قۆناغی پاش ئه‌مه‌یه... سه‌ره‌تا پێویسته چه‌که‌کان بێده‌نگ بکرێن. هیچکه‌س هێرش نه‌کاته سه‌ر که‌سێکی تر. سه‌ره‌تا له ناو خۆماندا گفتوگۆ له سه‌ر ئه‌مه بکه‌ین... له ڕێگه‌ی چه‌که‌وه نا به‌ڵکه له ڕێگه‌ی دیالۆگه‌وه ده‌ست پێبکه‌ین، با لەگه‌ڵ یه‌کتری له دیالۆگ دابین."

قسه‌کانی پێده‌بڕم:

"چۆن ده‌كرێ؟ لایه‌نێک ده‌وڵه‌ت و لایه‌نه‌که‌ی تریش په‌که‌ک بێ؟ ئایا ئه‌مه ڕوو ده‌دا؟"

میکانیزمێک له پیاوه ژیره‌کان
ئه‌و میکانیزمه‌ی قەرەیڵان باسی ده‌کات، ئاوایه:

"له هه‌نگاوی یه‌که‌مدا چه‌که‌کان بێده‌نگ ده‌کرێن... پاشان قۆناغی دیالۆگ دێ... شوێنی دیالۆگه‌که‌ش ئیمرالییه. ئه‌گه‌ر ئه‌مه په‌سند نه‌کرێ، ئه‌وا ئێمه شوێنی دیالۆگه‌که ده‌گرینه‌وه، خۆ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ش قه‌بووڵ نه‌کرێین، ئه‌وا پێویسته ئیراده‌یه‌کی سیاسی هه‌ڵبژێردراو بێته ئاراوه. (لێره‌دا باسی ده‌ته‌په ناکات، به‌ڵام کاتێک من ناوی ده‌هێنم به ئاماژه‌ی سه‌ر پشتگیری ده‌کا.).. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش نه‌بوو، ئه‌و کات له شوێنێک ده‌بێ کۆمیسیۆنێکی هاوبه‌ش بێته دامه‌زراندن که کۆمه‌ڵێک مرۆڤی ژیر له‌ده‌وری یه‌ک کۆ بکاته‌وه. میناک "ئیلته‌ر تورکمه‌ن"، باڵوێزو وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی پێشوو یاخود که‌سانی وه‌ک ئێوه کۆ ببنه‌وه، میکانیزمێکی هاوشێوه بکه‌وێته گه‌ڕ و ده‌ست به کاره‌کانی بکا.... له‌ پێناو دیالۆگدا ده‌‌بێ ده‌وڵه‌ت ئه‌و میکانیزمه وه‌ک به‌رده‌نگ قه‌بووڵ بکا...."

ئینجا موراد قەرەیڵان به‌م شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌بێ:

"بۆچی نه‌بێ؟ بۆ میکانیزمێکی ئاوا دانه‌مه‌زرێت؟"

کاتێک پرسیاری کۆسپه‌کانی به‌رده‌م دا‌مه‌زراندنی ئه‌و کۆمیسیۆنه ده‌که‌م، قەرەیڵانیش ده‌پرسێ:

"ئایا ئیراده‌یه‌کی سیاسی به‌دی ناکرێ؟... ئایا بۆشایی سیاسی هه‌یه؟... سه‌رۆک وه‌زیرانی ساڵی ٢٠٠٥ له کوێیه؟"

"ئێمه‌ش به‌داخه‌وه‌ین بۆ شه‌هیدبوونی ئه‌و ده سه‌ربازه"
له‌قەرەیڵانم پرسی:
ئاگربه‌ستێکی یه‌کلایه‌نه‌تان ڕاگه‌یاند و ئاشکراتان کرد که چالاکی ئه‌نجام ناده‌ن و تا یه‌کی حوزه‌یران ئه‌م ئاگربه‌سته درێژ ده‌که‌نه‌وه. ئه‌ی ئه‌و ده‌ سه‌ربازه چین که له‌م ڕۆژانه‌دا له دیاربه‌کرو هه‌کاری له ئه‌نجامی هێرشه‌کانی په‌که‌که‌دا گیانیان له‌ده‌ست دا؟

یه‌که‌م کاردانه‌وه‌ی وه‌ها بوو:

"ئێمه‌ش به‌ داخه‌وه‌ین."

دوای قەرەیڵان به‌مجۆره به‌رده‌وام بوو:

"ئه‌مه پلانێک نه‌بوو له‌لایه‌ن ناوه‌نده‌وه دارێژرابێ. بڕیاڕێکه له ئاستی هه‌رێمی و به ده‌ستپێشخه‌ری هێزه‌کانی ئه‌وێ پێکهات. ده‌بینن که سه‌ربازه‌کان به ده‌شت وه‌ر بووون و هه‌ست ده‌که‌ن که خه‌ریکی ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنێکن و بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان بپارێزن ده‌ست ده‌که‌نه‌وه. مین ده‌ته‌قێننه‌وه. ئێمه‌ش به‌داخه‌وه‌ین."

یادداشته‌کانم له باکوری عێراق (به‌شی دووهه‌م)

عوسمان ئۆجه‌لان: ئیتر کاتی دابه‌زین له چیاکان هاتووه

حه‌سه‌ن جه‌ماڵ
له‌ تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

عوسمان ئۆجه‌لانیش لەگه‌ڵ ئه‌وه دایه کێشه‌ی کورد له توندو تیژی و چه‌ک جیا بکرێته‌وه... به‌ڵام ده‌ڵێ "لوتکه‌ی کاره‌کان لێبوردنه. پێویسته لێبوردنێک ڕابگه‌یه‌نرێ که جیاوازی دانه‌نێ. ده‌ڵێن ٢٠٠ تا ٢٥٠ کادیری سه‌رکردایه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مه ده‌هێڵنه‌وه. وا نابێ. چونکه ئه‌وانه‌ی گوێ به‌ کادیره لیده‌ره‌کان و سه‌رکردایه‌تی ناده‌ن ته‌نها ١% یان ٢% ده‌بن. ئه‌وانی تر دیسان له‌شاخ ده‌مێننه‌وه و دانابه‌زن."

کۆیه، باکووری عێراق
ساڵه‌کان خێرا تێده‌په‌ڕن. پێموابێ ساڵی ١٩٩٤ بوو. دیسان له‌سه‌ر ئه‌م ڕێگه‌یه‌ی ئێستامان، له‌و شه‌قامه‌ی ناوی مادام میته‌رانه به‌ره‌و گردی هه‌یبه‌ت سوڵتان ملمان پێوه نابوو. هه‌ندێک سه‌روتر له‌ دوو لاوه‌ به‌ره‌و سنوری ئێران ده‌ڕوات. لای چه‌پ قه‌ندیله.

ئه‌و چیایانه‌ی په‌که‌که تیایدا جێگیر بووه...

ئێمه ئه‌وکات به‌ره‌و  ڕاست بامانداوه،  ڕۆیشتینه که‌مپی "زه‌لێ" که دوا به‌دوای ساڵی ١٩٩٢ په‌که‌که‌ی داڵده دابوو و بارانێکی به‌خوڕ ده‌باری و باهۆزێکی توند هه‌ڵیکردبوو.

ئۆتۆمبیلی قاچاقچیه‌کان وه‌کوو ئه‌ڵقه‌ی زنجیرێک هێدی هێدی له‌ چیاکان ده‌هاتنه خوار و به وێنه‌ی مارێک پێچاوپێچ ده‌خوشین، گوتمان "خوا ئه‌قڵیان پێ بدات."

دوێنێ به‌یانی هه‌وا زۆر خۆش بوو.

به‌هار له هه‌موو شوێنێک بڵاو ببۆوه.

هه‌ینی، ڕۆژی پشوو بوو. لەبه‌ر ئه‌وه‌ی هاوکات بوو لەگه‌ڵ یه‌کی مه‌ی، خه‌ڵک به‌ ماڵ و مناڵه‌وه له‌ ده‌شت و ده‌ر بڵاو ببوونه‌وه و له سه‌یران بوون.

کۆیه مه‌مله‌که‌تی جه‌لال تاڵه‌بانییه. سه‌رۆک کۆماری ئێستای عێراق که کورده له‌م شوێنه له‌دایک بووه و لێره‌ش گه‌وره بووه. به‌ به‌رده‌م ئه‌و زانکۆیه‌دا تێده‌په‌ڕین که جه‌لال تاڵه‌بانی له زێدی خۆی دروستی کردووه.

به‌دوای ئه‌و ئۆتۆمبێله ده‌که‌وین که له‌ده‌سپێکی کۆڵانه‌که چاوه‌ڕێمان ده‌کات و ده‌چینه ماڵه بچوکه‌که‌ی عوسمان ئۆجه‌لان که حه‌سارو باغچه‌یه‌کی بچووکی هه‌یه. پێڵاوه‌کانمان داده‌نێین و له‌ژوری پێشوازی داده‌نیشین.

ته‌له‌ڤزیۆنه‌که‌ی هه‌ڵکراوه.

سی ئێن ئێن تورک دیمه‌نه‌کانی یه‌کی مه‌ی له‌ مه‌یدانی "تاکسیم" نیشان ده‌دات... له‌ باس و خواسی فوتبۆڵه‌وه ده‌ست پێده‌که‌م. لەگەڵ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانیشدا سه‌ره‌تا هه‌ر ئه‌م باسه‌م هه‌ڵگیرساندبوو. ئاوریلی ساڵی ١٩٩٣ له بار ئه‌لیاسی ده‌ربه‌ندی "به‌قاع" به‌درێژایی شه‌و باسه‌که‌مان له سه‌ر ئه‌مه بوو.

عوسمان ئۆجه‌لانیش لایه‌نگری "گالاتا سه‌رای"ه.

"ئایا کاریگه‌ری کاکه له سه‌ر برای بچوک؟"

"نه‌خێر. هۆکارێکی سه‌ره‌کی که کورده‌کانی کردۆته لایه‌نگری گاڵاتا سه‌رای، ڕه‌نگه‌کانی ئه‌و یانه‌یه‌یه. هێمای زه‌رد و سور و زه‌مینه‌ی سه‌وز. ئایا زه‌رد و سور و سه‌وز ڕه‌نگی کورده‌کان نییە؟"

عوسمان ئۆجه‌لان ساڵی ١٩٥٨ له‌دایک بووه.

دو مناڵی کوڕی هه‌یه به ناوه‌کانی فه‌لات و فورات. یه‌کیان چوار ساڵ و ئه‌وی تریان دو ساڵ و نیوی ته‌مه‌نه.

"زۆر دره‌نگ بووی به باوک."

پێده‌که‌نێ:
"له‌ناو په‌که‌کەدا زەماوەند تاوانێکی گه‌وره‌یه و وه‌ک‌ گوناهێک سه‌یری ده‌کرێ. ساڵی ٢٠٠٣ له په‌که‌که دابڕام. دواتر زه‌ماوه‌ندم کرد و مناڵمان بوو."

لێی ده‌پرسم:
"چۆن بوو له په‌که‌که دابڕای؟"

"لەبه‌ر سێ هۆکار له‌ په‌که‌که دابڕام"

یه‌ک به‌دوای یه‌ک خاڵه‌کان ده‌ژمێرێت و کورت و پوخت ده‌یانهێنێته زمان.

"سێ هۆکار هه‌بوون.... هۆکاری یه‌که‌م؛ ئیتر پێداگریم له سه‌ر ئه‌وه ده‌کرد که ده‌بێ په‌که‌که دۆستایه‌تی یه‌کێتی ئه‌وروپا و ویلایه‌ته یه‌کگرتووه‌کان بەده‌ست بێنێ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بووم له ئێران و سوریا دوور بکه‌وێته‌وه. هۆکاری دووهه‌م، له سه‌ر ئه‌و بڕوایه بووم نابێ لەگه‌ڵ بزوتنه‌وه‌ی سیاسی کورد وه‌ک پدک به سه‌رۆکایه‌تی بارزانی و پی یو که‌ی به‌ سه‌رۆکایه‌تی تاڵه‌بانی له‌ شه‌ڕدا بێ به‌ڵکه بگاته  ڕێککه‌وتن. هه‌روه‌ها ده‌مویست له ناو په‌که‌کەدا، مافه تاکه‌که‌سیه‌کان وه‌ک هاوسه‌رگیری و موڵکیه‌تی تایبه‌ت په‌سه‌ند بکرێن."

"که‌ی به‌م ده‌رئه‌نجامه گه‌یشتن؟"

"ده‌توانم بڵێم ساڵی ١٩٩١. به‌ڵام ساڵی ١٩٩٣ خستمه ڕۆژه‌ڤی ڕێکخستنه‌وه."

"چی ڕووی دا؟"

"حه‌شر ڕابوو. پێیان گوتم خیانه‌تکار، خۆفرۆش، سیخوڕی ئه‌مریکا، سیخوڕی پارتی و یه‌کێتی."

دوا بڕیاریش له‌سێداره‌دانی مه‌رجدار بوو.

سێ ساڵ زیندان...

ئه‌گه‌ر له‌ماوه‌ی سێ ساڵدا پێداگری له‌سه‌ر بۆچوونه‌کانی نه‌کردایه و په‌ره‌ی پێ نه‌دابا، ئه‌وا له‌ سێداره  ڕزگاری ده‌بوو. سه‌رئه‌نجام، ساڵی ١٩٩٧ بڕیاری له‌سێداره‌دانی هه‌ڵوه‌شایه‌وه، عوسمان ئۆجه‌لان جارێکی تر، وێڕای ئه‌و ڕیفۆرمانه‌ی له‌ مێشکی دابوون، گه‌ڕایه‌وه لوتکه‌ی په‌که‌که..

ساڵی ١٩٩٩ ئاپۆ قۆڵبه‌ست ده‌کرێ، له‌نێوان ساڵی ١٩٩٩ بۆ ٢٠٠٣، پێڤاژۆی ئیمرالی له ناو په‌که‌کەدا ده‌ست پێده‌کا. عوسمان ئۆجه‌لان له‌و قۆناغه‌دا که‌سێک بووه به‌ کرده‌وه په‌که‌که‌ی به‌ڕێوه بردووه.

له‌مباره‌وه ده‌ڵێت:
"له‌پێڤاژۆی ئیمرالیشدا لایه‌نگری کۆتایی هێنان بووم به‌شه‌ڕ. هه‌میسان ده‌مگوت نابێ شه‌ڕ بکه‌ین و پێویسته سیاسه‌ت بمه‌شێنین.. به‌هۆی ئه‌وه‌ی ٨٠٠ کادیری شاخ کێشه‌ی ته‌ندروستی، ته‌مه‌ن و کێشه‌ی خۆگونجاندن لەگەڵ شاخیان هه‌یه، با بیانکه‌ینه مه‌ده‌نی و له‌ چیاکان دایانبه‌زێنین. داوام کرد وه‌ک سامپاتیزان له‌ناو گه‌لدا جێگیر بن. ئاپۆ و ئه‌ندامه دامه‌زرێنه‌ره‌کانی په‌که‌که، ئه‌و کات پێشنیاره‌کانی منیان ڕه‌ت کرده‌وه، گوتیان ئه‌مه واتای پاکتاوکردنی په‌که‌که ده‌گه‌یه‌نێ... بیرۆکه‌ی ڕیفۆرم په‌سه‌ند نه‌کرا..."

"په‌که‌که له‌ناو ناچێ"
"ئایا په‌که‌که ناگۆڕدرێت؟"
"نه‌خێر ناگۆڕدرێ. تورکیا ده‌وڵه‌تێکه زۆر باش به‌مه ده‌زانێ. جیا له‌وه‌ش، ئه‌مڕۆکه ٩٥%ی هێزی سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی کورد لایه‌نی په‌که‌که ده‌گرێ. هه‌موو گه‌لی کورد ده‌زانێ، په‌که‌که به سه‌رۆکایه‌تی ئاپۆ ئه‌و گه‌له‌ی هێنایه مه‌یدان. له‌به‌ر ئه‌مه ٩٥%ی خه‌ڵک پشتگیری لێده‌کا... ڕاستیه‌کی تریش هه‌یه: په‌که‌که ته‌واو نابێ! ئه‌گه‌ر جار جاره به ڕه‌سمی ده‌وترێ ئه‌مساڵ په‌که‌که له‌ناو ده‌به‌ین یان ‌ساڵێکی تر، ئه‌وا فڕی به‌ ڕاستیه‌وه نییه."

"بۆچی؟"

"په‌که‌که هێزێکه خۆی له‌ سه‌ر پێ ڕاده‌گرێت. ئه‌گه‌ر له‌تورکیا ته‌نگاو بێت له‌ئێران هێز کۆ ده‌کاته‌وه، گه‌ر له‌ئێرانیش ته‌نگاو بێ له عێراق، ئه‌گه‌ر له‌ عێراقیش شتێک ڕو بدا له‌سوریا، له‌وێش نه‌بوو له ئه‌وروپا به‌رده‌وام ملیتان کۆ ده‌کاته‌وه، کۆیشی کردۆته‌وه. جگه له‌مه، ئه‌و هه‌رێمه‌ی تیایه‌تی زۆر به‌رفراوانه، جوگرافیای کوردستانیش هه‌مووی چیایه."

"که‌واته چی ڕو ده‌دات؟"

"به‌ڵێ له‌مێژه سه‌رده‌می شه‌ڕ و چه‌ک به‌سه‌ر چووه. ئیتر کاتی دابه‌زین له چیاکان هاتووه! په‌که‌که ناتوانی به‌مجۆره به‌رده‌وام بێ. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌سیاسه‌‌تدا ئه‌ڵته‌رناتیڤێک بۆ په‌که‌که دروست نه‌بێ، ئه‌وا پاکتاو نابێ."

"باشه چۆن ئه‌م زه‌مینه‌یه پێکدێت؟"

"سه‌ره‌تا پێویسته لێبووردن ده‌ربکرێ، ڕێگه‌ی تری نییه. لوتکه‌ی هه‌نگاوه‌کان لێبووردنه. پێویسته لێبووردنێک بێ له‌ به‌رچاوگرتنی جیاوازی ڕابگه‌یه‌نرێ. ئێستا ده‌ڵێن ٢٠٠ تا ٢٥٠ کادیری سه‌رکردایه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مه ده‌هێڵینه‌وه. وا نابێ. چونکه ئه‌وانه‌ی گوێ به‌ کادیره لیده‌ره‌کان ناده‌ن ته‌نها ١% یان ٢% ده‌بن. ئه‌وانی تر هه‌مویان له‌شاخ ده‌مێننه‌وه. دانابه‌زن. هه‌نگاوی یه‌که‌م لێبوردنه، ئه‌مه خاڵی بنه‌ڕه‌تییه. به‌ڵام ده‌وڵه‌تی تورکیا ڕارایه."

قسه زۆره  لەگەڵ عوسمان ئۆجه‌لان...

به‌شه سه‌رنجڕاکێشه‌کانی تری قسه‌کانی، له‌ نوسینه‌کانی دواترمدا به‌کار دێنم. عوسمان ئۆجه‌لان لەگەڵ ئه‌وه دایه کێشه‌ی کورد له چه‌ک و توندو تیژی جیا بکرێته‌وه. ده‌یه‌وێ بگه‌ڕێته‌وه تورکیا و خه‌ریکی سیاسه‌ت بێ.

یادداشته‌کانم له‌ باکووری عێراق (به‌شی سێهه‌م)

حه‌سه‌ن جه‌ماڵ
له‌تورکییه‌وه‌: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی
 
"به‌بڕوای من دابه‌زینی په‌که‌که له‌ چیاکان ئه‌گه‌رێکی لاوازه. په‌که‌که چه‌که‌کانی دانانێ. ڕێکخراوێک که سی ساڵ له چیاکان بێ... ده‌بێ زۆر شت گه‌ره‌نتی بکرێن... پێیان بڵێن غروریان خه‌وشدار ناکرێ، بڕوایان پێ بێنن به‌م شتانه بۆ ئه‌وه‌ی بێنه خوار... به پێچه‌وانه‌وه ئه‌سته‌مه... کاک حه‌سه‌ن، خۆ بۆ سه‌یران و سه‌فا ڕوویان نه‌کردۆته چیاکان."

هه‌ولێر
به‌ره‌به‌یانی ڕۆژی یه‌کی مه‌ی که‌وتینه ڕێ. شاخ و ده‌شت و دۆڵ سه‌وز ده‌نوێنێ، به‌هار به هه‌موو شوێنێکه‌وه دیاره. به‌ره‌و سلێمانی ده‌ڕوێن.

لای ڕاستمان ئابیده‌ی ئه‌نفاله.

کاره‌کانی به‌ره‌و دوایی ده‌ڕوات. گۆڕستانی شه‌هیدانی ئه‌نفالیش دروست ده‌کرێ. له سه‌ر گردێکی به‌رز، که هه‌ر که‌س ده‌توانێ بیبینێ.

ساڵی ١٩٨٨ به‌عسی دیکتاتۆر له‌باکووری عێراق ١٨٢ هه‌زار کوردی له هه‌ڵمه‌تێکی پاکتاوی ڕه‌گه‌زیدا کوشت. گۆڕی ژماره‌یه‌کی زۆریان ته‌نانه‌ت ئێستاش بێ سه‌رو شوێنه. گونده‌کان سوتێنراون و مرۆڤه‌کان به‌زۆره‌ملێ کۆچیان پێکراوه.

هه‌شت هه‌زار که‌س له عه‌شیره‌ی بارزان له‌‌ شه‌وێکدا ده‌کوژرێن. له‌ کاتی ئه‌و قه‌تڵوعامه سه‌رسوڕهێنه‌ره‌وه، ژنانی "بارزان"، زێدی مه‌سعود بارزانی، ئێستاش ڕه‌شپۆشن.

باشه، بۆچی ئه‌نفال؟ ده‌ڵێن "له‌ قورئاندا سوره‌یه‌ک هه‌یه به ناوی ئه‌نفال، گێڕانه‌وه‌ی له‌ناو بردن..."

خێراییه‌که‌مان که‌م ده‌که‌ینه‌وه.

له پێشه‌وه‌مان جموجوڵێک هه‌یه. یه‌ک دو چادری بچووک و هه‌روه‌ها شانۆێه‌ک که له‌ دار و ته‌خته دروست کراوه. له سه‌روی شانۆکه، له نێوان دوو ته‌خته‌دا، ڕه‌نگی زه‌رد، سوور و سه‌وز زاڵه و پۆستێری عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانیش هه‌ڵواسراوه.

دو ته‌كنیککار خه‌ریکی چاککردنی ده‌نگه‌کانن. له‌م نێوانه‌دا مۆسیقایه‌کی سرودئاسا، کچه بچکۆله‌کان ده‌خاته سه‌ما و هه‌ڵپه‌ڕین.

له‌ ئۆتۆمبێل دێینه خوار.

ته‌نانه‌ت هه‌ستیشمان پێناکه‌ن، هه‌ڵده‌په‌ڕن. گه‌نجێکی خوێنگه‌رم دێته پێشه‌وه. به تورکیه‌کی ڕێکوپێک سڵاومان لێده‌کا. چوار ساڵ له‌مه‌و پێش له باشووری ڕۆژهه‌ڵاته‌وه هاتۆته هه‌ولێر و له زانکۆ به‌شی سۆسیۆلۆژی ده‌خوێنێ.

ده‌ڵێ:

"زۆربه‌ی به‌شداربووان له که‌مپی مه‌خموره‌وه هاتون. له‌و دوو که‌مپه به هه‌زاران کوردی تورکیا ده‌ژین که ساڵانی نه‌وه‌ده‌کان له باشوری ڕۆژهه‌ڵاته‌وه کۆچیان کردوه. هه‌روه‌ها ئه‌و گه‌نجانه‌ش هه‌ن که له تورکیاوه هاتوون و له زانکۆی هه‌ولێر درێژه به خوێندن ده‌ده‌ن. بێگومان لەگه‌ڵ کورده‌کانی عێراقیش..."

ده‌سه‌ڵاتی کوردی گوشار دێنێ
کێن ئه‌وانه‌ی ئه‌م ئاهه‌نگه‌یان ڕێک خستووه؟

پچدک.

پارتی چاره‌سه‌ری دیموکراتی کوردستان... پارتی یاسایی په‌که‌که‌یه له‌ عێراق. ده‌یه‌وێ به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌کانی مانگی داهاتوو بێ له باکوری عێراق، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی کوردی زۆر به‌گه‌رمی پێشوازیان لێنه‌کردون.

پچدکه‌ش توند وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه:

"کاندیده‌کانی ئێمه قه‌بوڵ ناکه‌ن، ئێمه‌ش به شێوه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ به‌شدار ده‌بین."

به‌مشێوه‌یه فام ده‌کرێ:

په‌که‌که و داموده‌زگا یاساییه‌کانی بۆ ئه‌وه‌ی درێژه به مانه‌وه‌یان بده‌ن، ده‌سه‌ڵاتی کوردیش ته‌نگاو ده‌که‌ن.

گوتی:

"زۆر ناخایه‌نێت، پێشمه‌رگه‌کانی پدک هه‌ڵده‌کوتنه سه‌ر ئێره، یان هه‌ر هیچ نه‌بێ پۆستێره‌کانی ئاپۆ لێده‌که‌نه‌وه."

باشه په‌که‌که له چیاکان داده‌به‌زێ؟

ئایا په‌که‌که واز له چه‌ک دێنێ؟

ئایا کێشه‌ی کورد له چه‌ک و توندو تیژی داده‌بڕێ؟

سێ ڕۆژه له باکوری عێراقم.

ئه‌م پرسیارانه ڕۆژه‌ڤی سه‌ره‌کیی منیان پێکهێناوه.

قسه‌کانی ئازاد سه‌رنج ڕاکێشن:

"کاک حه‌سه‌ن پێموایه دابه‌زینی په‌که‌که له شاخ ئه‌گه‌رێکی لاوازه. چه‌ک دانانێن. ڕێکخراوێک که سی ساڵ له شاخ مابێته‌وه... ده‌بێ گه‌ره‌نتی زۆر شت بکه‌ن، ده‌بێ پێیان بڵێن هیچ زیانێک به غرورتان ناگات و بڕوایان پێدێنن به‌م شتانه بۆ ئه‌وه‌ی دابه‌زن، ئه‌گینا ئه‌سته‌مه. خۆ بۆ گه‌شت و گوزار ڕویان نه‌کردۆته ئه‌و شاخ و داخه... "

یه‌کێکی تر ده‌ڵێ:

"کاکه بڕوانه، ڕاسته کۆتایی به‌م قۆناغه هاتووه و ئیتر به چه‌ک ناگه‌یته هیچ شوێنێک. به‌ڵام به‌وه ته‌واو نابێ که بڵێن وه‌رن و واز له چه‌ک بێنن. ده‌بێ دڵنیایان بکه‌نه‌وه جارێکی تر نایانخه‌نه گرتوخانه‌کانه‌وه:‌ ده‌بێ وه‌ڵامی داواکارییه‌‌کانیان له مه‌ڕ فه‌رهه‌نگ و ناسنامه‌ بده‌نه‌وه."

سه‌ری دێنێته پێشه‌وه:

"کاکه بڕوانه، بێگومان له ناو په‌که‌که‌شدا ئه‌و که‌سانه هه‌ن که ده‌یانه‌وێ له چیا دابه‌زن. ڕاستیه‌کان ده‌بینن. به‌ڵام هه‌روا به‌ ئاسانی ناکرێ. په‌که‌که ئێستاش ڕێکخراوێکی به‌هێزه. پشتگیری کردن له په‌که‌که ته‌نها بریتی نییه له‌و دو میلیۆن ده‌نگه‌ی درا به ده‌ته‌په.... په‌که‌که زۆر له‌وه له پێشتره ته‌نیا له سه‌ر کورده‌کانی تورکیا کاریگه‌ری هه‌بێ..."

هه‌روه‌ها ده‌ڵێ:

"چه‌ک و چیا بۆ په‌که‌که بونه‌ته شێوازێکی ژیان. ئێستاش ئه‌سته‌مه وازهێنان له‌مه‌و دابه‌زین له چیاکان. جگه له‌مه‌ش، ده‌وڵه‌تی تورکیا گه‌ره‌نتیان پێ نادات."

"په‌که‌که سامانێکی زۆری هه‌یه"
هاووڵاتیه‌کی تر بۆچونی سه‌یری هه‌بوو:

"ئه‌گه‌ری وازهێنانی په‌که‌که له چه‌ک؟ لاوازه. په‌که‌که سامانێکی زۆری هه‌یه... له‌وانه‌شه خۆ له ١٠ میلیار دۆلار بدات... له عێراقه‌وه تا تورکیا له‌ ده‌روازه‌کانی سه‌ر سنوری وه‌ک حاجی عومران، که‌له‌ڕه‌ش، خنێره و .... شه‌وانه نزیکه‌ی ١.٥ میلیۆن دۆلار باج کۆ ده‌کاته‌وه."

یه‌شار کایاش ده‌یگوت:

"لێبوردنێکی گشتی پێویسته. ده‌کرێ ١٠٠ - ١٥٠ کادیری سه‌ره‌کی ڕه‌وانه‌ی وڵاتانی سکاندیناوی بکرێن. ده‌بێ لێبوردنێک بێت زیان به به‌هاکان نه‌گه‌یه‌نێ. له بیرتان نه‌چێ، ئه‌وان بۆ سه‌یران ڕویان نه‌کردۆته چیا. سه‌ریان هه‌ڵدا چونکه مافی نه‌ته‌وه‌یی و فه‌رهه‌نگیان ده‌ویست. لەگه‌ڵ‌ لێبوردن پێویسته ڕێگه له‌به‌رده‌م سیاسه‌تی سڤیل خۆش بکرێ. به‌ڵام په‌که‌که‌ش پێویسته بێ دانانی پێش مه‌رج واز له چه‌ک بێنێ، چونکه چه‌کدانان قسه هه‌ڵناگرێ. هه‌تا کێشه‌ی چیا چاره‌سه‌ر نه‌بێ و لێبوردن ده‌رنه‌کرێ، ناتوانین بگه‌ینه هیچ شوێنێک."

وه‌ک هه‌قایه‌تی جوجه‌ڵه مریشکه‌که....

ده‌نگی به‌سۆزی ژنێک له ڕادیۆوه دێت. "ئازاد"یش ڕاده‌گه‌یه‌نێ "کاکه، خۆشه‌ویستیه‌که‌ی ده‌گێڕێته‌وه. ده‌ڵێ لاوم به‌ڵام وه‌ک پیرێک ده‌مرم."

"سه‌خته هاوڕێ سه‌خته"
ئایا دابه‌زین له چیاکان ئاسانه؟

له‌لایه‌که‌وه شێوازی ژیانی په‌که‌که... له‌لایه‌کی تریشه‌وه شێوازی ده‌وڵه‌تی تورکیا... وه‌ک پێشینیان ده‌ڵێن، به‌تاڵه و بۆم پڕ نابێ، پڕی ده‌که‌م لێم وه‌رناگرێ.. له‌ماوه‌ی سێ ڕۆژدا له‌گه‌ڵ چه‌ند که‌سێک قسه‌م کرد. که‌سم نه‌بینی گه‌شبین بێ. دوێنێش که له زێدی جه‌ڵال تاڵه‌بانی، کۆیه، لەگه‌ڵ عوسمان ئۆجه‌لان وتوێژم ده‌کرد هه‌مان ڕوانگه‌ی هه‌بوو. پرسیارم لێکرد سه‌باره‌ت به‌و پێداگرییه‌ی ئه‌و که تورکیا له‌پێناو ئه‌وه‌ی په‌که‌که بکه‌وێته قۆناغی واز له‌چه‌ک هێنان، ده‌بێ وه‌ک سه‌ره‌تا لێبوردنێکی ڕیشه‌یی ڕابگه‌یه‌نێت و ئه‌و لێبوردنه کادیره لیده‌ره‌کانی چیاش بگرێته خۆ.

"ئایا گه‌شبینن؟ تۆ بڵێی ئه‌نقه‌ره لێبوردنێکی له‌مجۆره ڕابگه‌یه‌نێ؟ ئاخۆ حکومه‌‌ت نیاز و ئیراده‌یه‌کی سیاسیی وه‌های هه‌یه، ده‌توانی هه‌یبێ؟"

راشکاوانه وه‌ڵامی پرسیاره‌که‌می نه‌دایه‌وه.

له چاوه‌کانمی ڕوانی وه‌کو بڵێت ئه‌سته‌مه.

به‌ڵام له‌م کاته‌دا، نیگام لەگه‌ڵ نیگای خزمێکیان تێک ئاڵا که بزه‌ی له سه‌ر لێو بوو و گوتی "سه‌خته هاوڕێ، سه‌خته". گرێ هه‌مان ئه‌و پرسیاره‌یه:

پرسی دابه‌زینی په‌که‌که له‌ چیاکان و لێبوردن چی به‌سه‌ر دێ؟

یادداشتەکانم لە باکووری عێراق (بەشی یەکەم)

حه‌سه‌ن جه‌ماڵ

له‌تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

سکرتێری گشتی پێشووی (DEP) یاشار کایا ده‌ڵێ "ویلایه‌ته یه‌کگرتوه‌کان، یه‌کێتی ئه‌وروپا، عێراق و ده‌سه‌ڵاتدارێتی کوردستانی عێراق پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌و قۆناغه‌ی ئه‌مڕۆکه پێی گه‌یشتون. کار له‌سه‌ر پلانێک ده‌کرێ و پرسی په‌که‌که به‌گه‌رمی له‌سه‌ر مێزه. ئیتر هه‌مو شتێک کۆتایی پێدێ. سه‌رهه‌ڵدانی چه‌کدارانه‌ی کورد دوایین قۆناغه‌کانی تێده‌په‌ڕێنێ. ڕێگه‌ی هه‌ره‌ باش بۆ په‌که‌که وازهێنانی بێمه‌رجه له‌ چه‌ک..."

هه‌ولێر

نیوه‌شه‌وی چوارشه‌ممه، فڕۆکه‌خانه‌ی ئه‌تاتورک. فڕۆکه‌که‌مان له نشینگه که‌وته ڕێ و خێراییه‌که‌ی زیاتر کرد. به‌ تورکی و ئینگلیزی ئاگاداری ده‌درێت بۆ ئه‌وه‌ی ته‌له‌فۆن و ئامێره ئه‌لکترۆنییه‌کانمان بکوژێنینه‌وه.

ئه‌و هاووڵاتییه‌ی له کورسیه‌که‌ی ته‌نیشتمان دانیشتووه، گوێی به‌م شتانه نابزوێ. ته‌له‌فۆنه‌كه‌ی هه‌روا به‌ گوێچکه‌یه‌وه گرتوه و وادیاره ده‌ئاخفێ. له‌گه‌ڵ به‌رزبونه‌وه‌ماندا هێمنی زاڵ ده‌بێ و ژنێکی جوان سه‌ره‌تا به تورکی و ئینجا به ئینگلیزی ئاگاداری ده‌دات. ئه‌وه‌ی ته‌نیشتم سه‌ری هه‌ڵده‌بڕێت.

"فه‌قیره کابرا باش تێناگات. چی ده‌بو له فڕۆکه‌کانی هه‌ولێردا ئاگادارکردنه‌وه به کوردیش هه‌بوایه.."

فڕۆکه‌که‌مان ته‌ژییه له کارسازانی تورک که له‌پێناو ئیشدا ڕو ده‌که‌نه باکوری عێراق. یه‌کێکیان ده‌رمانفرۆشه، له ئه‌سته‌نبوڵه‌وه ده‌چێته هه‌ولێر، بێگومان له‌پێناو فرۆشتنی که‌ره‌سته و ده‌وا و ده‌رمانه‌کانیدا.... ئه‌وی تریان ده‌یه‌وێ شانسی بازرگانی خۆی تاقی بکاته‌وه و وه‌ک خۆی ده‌ڵێت یه‌که‌مجاره پێ ده‌نێته ئه‌و ده‌ڤه‌ره.

خێرا له‌ کۆنتڕۆڵی په‌ساپۆرت تێده‌په‌ڕین. ژنه کارمه‌نده‌کان دوانیان په‌چه‌یان پۆشیوه و دوانیان سه‌ریان ڕووته.

به‌دیوارێکه‌وه دو ڕیکلامی گه‌وره هه‌ڵواسراون:

"به‌خێر بێن بۆ کوردستان! بانکی بیبلۆس"

"ڤێلا هه‌ره خۆشه‌کانی کوردستان له گوندی ئه‌مریکی!..."

ناوی ئۆتێله‌که‌شمان ئه‌مه بوو؛

"رۆته‌ردام سیتی هۆتێل."

کازیوه‌ی به‌یانی، گه‌نجی پێشوازیکه‌ر سه‌رنجی نامیق دوروکانی هاوڕێم ڕاده‌كێشێ.

کابرایه‌کی به‌نگلادێشییه!

سه‌ره‌تا به کوردی قسه ده‌کات. پاش ئه‌وه‌ی له‌ فڕۆکه‌خانه ئه‌و ئه‌فریقیانه‌مان بینی که کاری بارهه‌ڵگریان ده‌کرد ئێستاش ئه‌و به‌نگلادێشیه سه‌رنجمان ڕاده‌کێشێ که شاره‌زای زمانی کوردییه.... ئایا باکوری عێراق ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بێ؟.... یاخود ئه‌وه کورده‌کانی عێراقن له ئیش ڕاده‌که‌ن و ده‌وڵه‌ت ناچار ده‌بێ ئه‌و ئیشانه بگرێته ئه‌ستۆ؟

"شته‌کان زۆر سه‌یر ده‌گۆڕدرێن"

یه‌که‌مجار ساڵی 1974 هاتمه هه‌ولێر. ئه‌و کات له‌ به‌غدا به‌عسی دیکتاتۆر حکومه‌تی ده‌کرد. چه‌ندین ساڵ بهسه‌ر ئه‌و ڕۆژانه‌دا تێپه‌ڕین و ساڵی 1992 له‌سه‌روبه‌ندی شه‌ڕی که‌نداودا پاش ئه‌وه‌ی باکوری عێراق که‌وته ژێر چاودێری ئه‌مریکیه‌کانه‌وه، که هاتمه هه‌ولێر، هه‌مو شوێنێک کاول ببوو. له‌بیرمه، له‌ ئۆتێلی شیرین پاڵاس که ئێستاش هه‌ر ماوه‌ته‌وه داوای خاولیمان کرد، پێیان گوتین "خاولیمان نییه، چارشێڤتان پێ بده‌ین."

ده‌مه‌وبه‌یان له‌ ژوره‌که‌م هاتمه ده‌ر و گه‌نجه به‌نگلادێشیه‌که‌ی کارمه‌ندی پێشوازی پاسۆردم پێده‌دات بۆ کردنه‌وه‌ی ئه‌نته‌رنێت... شۆفێره‌که‌مان که ناوی ئازاده خه‌ڵکی باشوری ڕۆژهه‌ڵات واته ده‌وروبه‌ری شیرنه‌خ و سلۆپییه، چه‌ندین ساڵ له‌وه پێش هاتۆته هه‌ولێر و لێره نیشته‌جێیه، له‌ژیانی خۆی ڕازییه، ده‌ڵێ؛

"کاکه، شته‌کان زۆر سه‌یر گۆڕانیان به‌سه‌ردا دێت."

ته‌له‌ڤزیۆنه‌که‌م هه‌ڵکرد. کوردستان تیڤی، زاگرۆس تیڤی، ڕۆژ تیڤی، کورد یه‌ک، کۆمه‌ڵه، کوردسات.... نزیکه‌ی بیست که‌ناڵی کوردی هه‌بون که له باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی خۆشمان به‌ئاسانی ده‌کرێ بینه‌ریان بیت.

هه‌واڵمان پێده‌گا؛

به‌ره‌به‌یانی ڕۆژی پێنجشه‌ممه، فڕۆکه‌کانی جه‌نگی تورکیا، ده‌وروبه‌ری چوکورجاو هه‌رێمه‌کانی زاپ ـ ئاڤاشین ـ‌ باسیانی نزیک سنوری عێراقیان به‌بیانوی بوونی که‌مپه‌کانی په‌که‌که بۆردومان کردوه.

نوێنه‌ری عێراق چه‌تینه‌ر چه‌تین به ئێن تیڤی ڕاگه‌یاند "له یه‌کی ژانوییه‌وه ئه‌مه دوهه‌م جموجوڵی ئاسمانییه". له‌وه‌ ده‌چێ ئۆپه‌راسیۆنێک بێ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ده سه‌ربازه‌ی له‌سێگۆشه‌ی لیجه ـ کولپ ـ‌گه‌نچ و هه‌روه‌ها ده‌ڤه‌ری شه‌مدینلی له‌ به‌ره‌به‌یانی ڕۆژی چوارشه‌ممه‌دا شه‌هید بوون.

ئایا "شوێنکه‌وتنی گه‌رماوگه‌رمه" له به‌ژایی؟

تۆ بڵێی؟

پێڤاژۆی لێبوردن بۆ په‌که‌که

هاوینی ڕابردو وێڕای سه‌رۆک وه‌زیر ئه‌ردۆگان هاتینه به‌غدا. له‌میانه‌ی ئه‌م دیداره‌دا، په‌یمانی ڕێککه‌وتنی ستراتیژی له‌گه‌ڵ عێراق مۆر کرا. به‌ڵام ئه‌م ڕێککه‌وتنه هێشتا له‌لایه‌ن به‌غداوه ئه‌رێ نه‌کراوه. سه‌باره‌ت به باکوری عێراق "شۆپاندنی گه‌رماوگه‌رم" به‌هۆی حوکمه‌کانه‌وه وه‌ستاوه و په‌ڕله‌مانی عێراقیش چاوه‌ڕێ ده‌کات.

ئایا په‌که‌که له چیاکان دێته خوار؟

به‌ره‌و گوێچکه‌م ده‌چه‌مێته‌وه و ده‌ڵێ:

"ژه‌نه‌ڕاڵێکی تورکیا له‌م کاتانه‌دا له هه‌ولێره."

به‌رده‌وام ده‌بێت:

"راوێژکاری میت ئه‌مره تانه‌ر له‌م یه‌ک دوو ساڵه‌ی دواییدا چوار جار هاتۆته هه‌ولێر، له هه‌موو سه‌فه‌ره‌کانیشیدا چاوی به‌ مه‌سعود بارزانی که‌وتووه."

په‌که‌که له‌باکوری عێراق چی به‌سه‌ر دێت؟

قۆناغی لێبوردن بۆ په‌که‌که....

ئه‌نقه‌ره پێویسته چی بکات؟..

له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێ:

"ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی له‌شاخه‌کان هاتونه‌ته خوار 3822 که‌سه... ئه‌مانه له‌ هه‌ولێر، سلێمانی و دهۆک نیشته‌جێ بوون و کار ده‌که‌ن. قۆناغی لێبوردن ده‌کرێ له‌مانه‌وه ده‌ست پێ بکات."

یه‌که‌م مژاری قسه‌کانمان له‌هه‌ولێر له‌سه‌ر هاتنه خواری په‌که‌که‌یه له‌چیاکان. له‌مباره‌وه پرسیارگه‌لی وه‌ک لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌کان پێویسته چی بکه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی کێشه‌ی کورد له چه‌ک و توندو تیژی جیا بکرێته‌وه، سه‌ره‌تا پێویسته چ هه‌نگاوێک بنرێ، ده‌خرێنه به‌ر باس و گفتوگۆ.

دوێنێ به‌یانی له‌گه‌ڵ فه‌ردا جه‌میل ئۆغڵو قسه‌مان کرد که نزیکه‌ی پێنج ساڵه وه‌ک ژنه کارکه‌رێکی تورکیایی له‌ هه‌ولێر ده‌ژی و نه‌وه‌ی ماڵباتی جه‌میل ئۆغڵو یاخود جه‌میل پاشایه له‌ماڵباته به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ک کورد و هه‌ره ڕه‌سه‌نه‌کان.

ده‌ڵێ "چیتر مرۆڤه‌کان نایانه‌وێت یه‌کتری بهاڕێنن، به‌ڵکه ئاشتیان ده‌وێ." پاشان به‌مجۆره به‌رده‌وام ده‌بێ:

"به‌شێوه‌یه‌کی زۆر قه‌به له‌ڕوانگه‌ی تورکیاوه، یه‌کێک له ئه‌ندامه‌کانی بنه‌ماڵه‌یه‌کی کورد، به‌جۆرێک له‌جۆره‌کان په‌یوه‌ندیی به‌ شاخ و په‌که‌که‌وه هه‌بوو. گشت دایکێک ده‌یه‌وێ کوڕه‌که‌ی ببێته پیاو. ناوی لێده‌نێن لێبوردن یان گه‌ڕانه‌وه بۆ ماڵ، گرنگ نییه، گرنگ هاتنه خواره له‌ چیاکانە. له‌پێناو ئه‌مه‌دا پێویسته زمان و فه‌رهه‌نگی کوردی گه‌ره‌نتی بکرێ. با مرۆڤه‌کان له‌ چیاکان بێنه خوار، بچنه‌وه وڵاتی خۆیان، بۆ ناو باوه‌شی بنه‌ماڵه‌کانیان. به‌درێژایی ته‌مه‌نم، لانیکه‌م هه‌ر پێنج ساڵه و شه‌ڕێکم به چاو بینیوه، به‌سه ئیتر."

ئه‌م قه‌یرانه کۆتایی دێت؟

یاشار کایا پانزه ساڵه له‌ مه‌نفا ده‌ژی.

سه‌ره‌تای ساڵانی 1990 سه‌رۆکی گشتی ده‌پ بووه. خاوه‌ن ئیمتیازی ڕۆژنامه‌ی "ئویزگور گونده‌م" بووه له ئه‌سته‌نبوڵ و یه‌کێک بووه له نووسه‌ره به‌رده‌وامه‌کانیشی. سه‌رۆکی "په‌رله‌مانی کوردستان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات" بووه. ساڵی 1994 ناچار بووه له تورکیا ڕابکات و په‌نای بردۆته ئه‌ڵمانیا.... ئێستا ژیانی له‌نێوان کۆلن و هه‌ولێردا تێده‌په‌ڕێ.

دوێنێ نیوه‌ڕۆ له‌ ماڵه‌که‌ی خوێداو له‌ هه‌ولێر وتوێژمان له‌گه‌ڵ یاشار کایادا ئه‌نجامدا. کایا گوتی "ئویزگور گونده‌م 18 ساڵ به‌رده‌وام بوو له چاپ و ‌بڵاوکردنه‌وه. له‌م ماوه‌یه‌دا 24 ته‌رممان ناشت، ته‌رمی په‌یامنێران و نووسه‌رانی ڕۆژنامه‌که...". موسا عه‌نته‌ر و "تاوانی بکه‌ری نادیاری" به‌بیر هێنایه‌وه.

دواتر هاتینه سه‌ر باسه سه‌ره‌کیه‌که‌مان.

وازهێنان له‌چه‌ک...

یاشار کایا ڕه‌خنه له‌ په‌که‌که ده‌گرێت و داکۆکی له‌وه ده‌کات ئیتر په‌که‌که به‌ بێ دانانی پێش مه‌رج واز له‌چه‌که‌کانی بێنێ.

له‌درێژه‌دا ده‌ڵێ:

"ویلایه‌ته یه‌کگرتوه‌کان، یه‌کێتی ئه‌وروپا، عێراق و ده‌سه‌ڵاتدارێتی کوردستانی عێراقیش پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌و قۆناغه‌ی ئه‌مڕۆکه پێی گه‌یشتون. کار له‌سه‌ر پلانێک ده‌کرێ، پرسی په‌که‌که له‌سه‌ر مێز تاوتوێ ده‌کرێ. ئیتر ئیشه‌کان کۆتاییان پێدێ. ڕێکخراوه نهێنیه‌کان و خه‌باتی چه‌کداری چیتر ڕۆڵیان نه‌ماوه. سه‌رهه‌ڵدانی چه‌کدارانه‌ی کورد دوایین قۆناغه‌کانی تێده‌په‌ڕێنێ. ڕێگه‌ی هه‌ره ڕاست بۆ په‌که‌که وازهێنانی بێ مه‌رجیه‌تی له‌ چه‌ک.."

یاشار کایا هه‌روه‌ها ده‌ڵێ:

کار له‌سه‌ر هه‌ندێک شت ده‌کرێ، بۆ ئه‌وه‌ی کێشه‌که له‌ توندوتیژی و چه‌ک پاک بکرێته‌وه... له‌ناکاو ده‌بینین نۆ سه‌رباز شه‌هید کراون... له‌لایه‌کی تره‌وه، له بۆستانجی، کۆمه‌ڵێک ڕووداو دێنه ئاراوه. ئیتر پێویسته واز له چه‌ک بهێنرێت. کێ زۆربه‌ی کاره‌کانی ئه‌وی تر ده‌گرێته ئه‌ستۆ، کێ که‌سێکی تر ده‌گه‌یه‌نێته ئه‌و شوێنه‌ی پێی خۆشه؟ ئه‌مه قه‌یرانه."

ئایا ئه‌م قه‌یرانه کۆتایی دێت؟

سبه‌ینێ به‌شی دوهه‌می یاداشته‌کانم له‌باکوری عێراق له‌ هه‌ولێره‌وه پێشکه‌ش ده‌که‌م..

په‌که‌که واز له‌ چه‌ک ناهێنێ، له‌ناو پێنج ساڵیشدا ئۆجه‌لان ئازاد ده‌‌کرێ

له‌ تورکییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

سیاسه‌ته‌کانی کورد، هێنده‌ی هه‌ولێر له‌واشنگتۆنه‌وه شێوه ده‌درێن. له‌شێوه‌گرتنی ئه‌و سیاسه‌تانه‌دا، ئه‌نیستیتۆی کوردی له‌واشنگتۆن وه‌ک ناوه‌ندێکی گرنگ سه‌یر ده‌کرێ. دکتۆر نه‌جمه‌دین که‌ریم سه‌رۆکی ده‌زگاکه‌یه. که‌ریم یه‌کێکه له‌و که‌سانه‌ی له‌لایه‌ن مه‌لا مسته‌فا بارزانییه‌وه زۆرترین متمانه‌ی پێ کراوه. ئێستاش زۆر نزیکی بارزانییه‌کانه. دینامیکه ناوخۆییه‌کانی په‌که‌که و میکانیزمه‌کانی بڕیاردانی ئه‌و حزبه باش ده‌ناسێ. به‌پێی لێدوانه‌کانی که‌ریم، کۆبونه‌وه‌ی داهاتووی هه‌ولێر ڕێگه‌ی بۆ چاوه‌ڕوانی گه‌وره خۆشکرد. هه‌روه‌‌ها له‌واشنگتۆن کوڕی جه‌لال تاڵه‌بانی، قوباد تاڵه‌بانی نوێنه‌رایه‌تی ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمی کورده. به‌جۆرێک له‌جۆره‌کان، په‌یوه‌ندی نێوان ده‌سه‌ڵاتی ویلایه‌ته یه‌کگرتوه‌کان و هه‌ولێر پته‌و ده‌کا. تاڵه‌بانی، سیمایه‌کی گه‌ش له‌به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئۆباما هێما ده‌کا.

په‌که‌که واز له‌چه‌ک ناهێنێ
به‌گوێره‌ی قسه‌کانی که‌ریم که یه‌کێکه له‌وانه‌ی سیاسه‌تی کوردی ئاڕاسته‌ ده‌کات، خه‌یاڵه گه‌ر وا چاوه‌ڕوان بکرێ له‌یه‌ک کۆبونه‌وه‌دا، په‌که‌که ئاگربه‌ست ڕابگه‌یه‌نێ. که‌ریم ده‌ڵێ "کێشه‌که ته‌نیا له‌گه‌ڵ تورکیادا، چاره‌سه‌ر ده‌کرێت".

ئێوە یه‌کێکن له‌و که‌سانه‌ی له‌سیاسه‌تی کوردیدا ڕۆڵتان هه‌یه. له‌کۆبونه‌وه‌که‌ی هه‌ولێر که له‌کۆتاییه‌کانی نیساندا ده‌به‌سترێ، وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌رانی کۆبونه‌وه‌که بانگه‌شه‌ ده‌که‌ن، ئایا پرسی په‌که‌که ته‌واو ده‌بێ؟
ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ڕووڕاست بین، به‌تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌و هه‌واڵانه‌ی له‌میدیاکانی تورکدا بڵاو ده‌بنه‌وه، پێموایه هه‌مو شتێک له‌ داهاتوودا ڕون ده‌بێته‌وه. هێشتا ئه‌و که‌سانه‌ی پێویسته به‌شداری کۆنفرانس بن، بانگهێشتیان بۆ نه‌چووه. له‌ مانگی نیساندا چی ڕوو ده‌دات، هێشتا دیار نییه.

کۆبونه‌وه ده‌کرێ، به‌ڵام چۆن کۆبونه‌وه‌یه‌ک؟ ده‌گوترێ له‌و کۆبونه‌وه‌یه‌دا داوا له‌په‌که‌که ده‌کرێ واز له‌چه‌ک بێنێ یان ڕازی بکه‌ن به‌‌وه‌ی ئاگربه‌ست ڕابگه‌یه‌نێ. له‌کۆبونه‌وه‌یه‌کدا که نه‌به‌ستراوه چۆن ده‌زانن چ بڕیارگه‌لێک ده‌رده‌چێ؟
هه‌ر سێ حکومه‌تی ئه‌مریکا، تورکیا، به‌غداو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هه‌رێمی کورد، له‌سه‌ر پلانێک پێکهاتون و له‌ئه‌نجامی ئه‌مه‌دا، ده‌ڵێن کۆتایی به‌په‌که‌که دێنن. بانگه‌شه‌که لێره‌وه دێت.
تا ئێستا هیچ زانیارییه‌ک نییه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که واشنگتۆن، ئه‌نقه‌ره، تاران و هه‌ولێر له‌مه‌ڕ ئه‌م کۆبونه‌وه‌یه چاویان پێک که‌وتبێ. گروپه‌ جۆراوجۆره‌کانی کورد، لێک کۆده‌بنه‌وه و پرسی کورد تاوتوێ ده‌که‌ن، له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا په‌که‌که‌ش باسی لێوه ده‌کرێ، به‌ڵام حکومه‌تی ئه‌مریکا له‌ناو ئیشه‌کاندا نییه.

باشه‌، ئه‌ی لێدوانه‌کانی جه‌لال تاڵه‌بانی؟‌ گوتی په‌که‌که قایل ده‌کات بۆ ڕاگه‌یاندنی ئاگربه‌ست؟
له‌م کۆبونه‌وه‌یه‌دا له‌وانه‌یه بانگه‌واز بکرێ بۆ ڕاگه‌یاندنی ئاگربه‌ست، به‌ڵام ئه‌و حزبه چۆن واز له‌چه‌ک دێنێ؟ شتی وا نه‌بووه و نابێ. هیچ گروپێکی چه‌کدارو خۆڕاگر ناڵێ "با واز له‌ چەک بێنین".
بۆ ئەم مەبەستە پێویستە هه‌ندێک هه‌لومه‌رج بێنه گۆڕێ....
ئه‌مه پرسێکی ناوخۆی تورکیایه. بۆیه‌ش کێشه‌که ته‌نیا له‌نێوان په‌که‌که و حکومه‌تی تورکیادا چاره‌سه‌ر ده‌کرێ. بێگومان ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ په‌که‌که نا، به‌ڵام له‌ ڕێگه‌ی هه‌ندێک نوێنه‌ر له‌سه‌ر ناوی ئه‌وه‌وه.... تورکیا به‌رده‌وام له‌قه‌ندیل به‌دوای په‌که‌که‌دا ده‌گه‌ڕێ و ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌یه.

بۆ په‌که‌که باس له‌ لێبوردن ده‌کرێ. ئاخۆ ئه‌مه، به‌س نییه بۆ ڕاگه‌یاندنی ئاگربه‌س؟
ئیدی نا. ئه‌و کاته‌ی ئۆجه‌لان تازه‌ گیرابوو، ده‌کرا. ئه‌وکاته‌ی عه‌بدوڵڵا گویل سه‌رۆک وه‌زیران بوو، هاتبوو بۆ واشنگتۆن. محه‌مه‌د عه‌لی بیراندیش لێره بوو. ئه‌وکات وتوێژێکم له‌گه‌ڵ بیراند کرد و گوتم لێبوردن کێشه‌کان چاره‌سه‌ر ده‌کا. به‌ڵام ئێستا چاره‌سه‌ری ناکا.

له‌و کاته‌وه تا ئێستا چی گۆڕدراوه؟
دوای گیرانی، ئۆجه‌لان بانگه‌وازی ئاگربه‌ستی ئاڕاسته‌ی هێزه‌کانی کرد. داوای کرد ڕێکخراوه‌که تورکیا به‌جێ بێڵێ، هاوسه‌نگییه‌کان ژێرو ژور ببوون. ئێستاش ئه‌و ڕێکخراوه ده‌کرێ زۆر سه‌ربه‌خۆ بجوڵێته‌وه. ئیتر ئۆجه‌لان هه‌مو شته‌کانی بۆ کۆنتڕۆڵ ناکرێ.

بۆ ئه‌وه‌ی هێزه‌کانی ناو ئه‌و ڕێکخراوه بیانه‌وێ له‌ناکاو واز له‌هه‌موو شتێک بێنن و بڕۆن، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ئاگربه‌ست قایل بن، پێویسته چی بکرێت؟
سیاسه‌تمه‌داره‌کان گه‌ره‌نتی بکرێن.... پێویسته یاسای بنچینه‌یی بگۆڕدری، دان به‌ناسنامه‌ی کوردی دابنرێت، هه‌روه‌ها هه‌لومه‌رجی ئۆجه‌لان له‌ گرتوخانه باشتر بکرێ، له‌گۆشه‌گیری ڕزگار بکرێ و ... تاد. هه‌رچه‌ند پێم وایه له‌ماوه‌ی پێنج ساڵی داهاتوودا ئازاد ده‌کرێت. تورکیا له‌مباره‌وه پێش ده‌که‌وێ.

په‌که‌که چی ده‌وێ؟
چاره‌سه‌رییه‌ک، نایه‌وێ ته‌سلیم بێ.

ئه‌گه‌ر وا بێ له‌گه‌ڵ خۆی ناکۆك‌ ده‌بێ، چونکه له‌ ڕۆژانی ڕابردوودا ئاشکرایان کرد هیچ جۆره چاره‌سه‌رییه‌ک که له‌ کۆنفرانسه‌که‌دا پێشکه‌ش بکرێ، په‌سندی ناکه‌ن..
به‌ڵێ، چونکه ئه‌و پێشنیاره‌ی وه‌ک چاره‌سه‌ری پێشکه‌شیان ده‌كرێ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌وه واتای ته‌سلیمبوون ده‌گه‌یه‌نێ.

ئایا ئه‌گه‌ر پشتگیرییه‌ هه‌رێمیه‌کانی نه‌مێنێ، خۆبه‌خۆ ڕێکخراوه‌که‌ له‌ناو ناچێت؟
نا، له‌ناو ناچێ. گروپه‌کانی ناو هه‌رێمی کورد له‌عێراق له‌هه‌فتاکان و هه‌شتاکان هیچ پشتیوانیه‌کیان نه‌بوو و له‌سه‌ر پێ مانه‌وه؟ زێده‌باری به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیایی بێزار نه‌بوون. بارزانی و تاڵه‌بانی ئه‌مه باش ده‌زانن. سه‌ره‌تا ده‌بێ بزانین په‌که‌که له‌تورکیاوه سه‌رچاوه‌ی گرتووه، یانی پێویسته له‌وێوه چاره‌سه‌ری بۆ بدۆزێته‌وه. به‌ناوبژیوانی کردنی که‌سانی وه‌ک ئه‌حمه‌د تورک له‌نێوانیاندا، کێشه‌که ته‌واو نابێ.

ئه‌گه‌ر ئه‌مه وێنه‌که بێ، بۆچی پۆرترێتێکی جیاواز نیشان بدرێ؟‌ وه‌ک بڵێی دو ئۆردوگا هه‌یه:‌ تورکیا، بارزانی و تاڵه‌بانی له‌دژی په‌که‌که؟ ئایا ئه‌م تابلۆیه ڕاست نییه؟
نه‌خێر، ڕاست نییه.... تاڵه‌بانی ئه‌گه‌ر بیه‌وێ له‌م تابلۆیه‌دا ناوبژیوانی بکات، پێویسته دادپه‌روه‌رانه بجوڵێته‌وه.... چونکه تاڵه‌بانی ئه‌مه‌ی گوتووه، په‌که‌که پارچه نابێ. ئه‌ویش ئه‌مه ده‌زانێ. ساڵی ١٩٩٢ بێننه‌وه بیر. تورکیا، پارتی و یه‌کێتی هه‌موویان به‌یه‌که‌وه چونه سه‌ر په‌که‌که. ئه‌نجامه‌که‌ی چی بوو؟‌ ڕێکخراوه‌که ئه‌وه‌نده‌ی تر به‌هێز بو. به‌بڕوای من تاڵه‌بانی، له‌ ڕێگه‌ی لێدوانه‌کانیه‌وه ده‌یه‌وێ په‌که‌که قایل بکا.

ئه‌و پلانه‌ی قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌کرێ، به‌مجۆره‌یه:‌ په‌که‌که له‌و هه‌رێمه کوردییانه‌ی چالاکی چه‌کدارییان لێوه ئه‌نجام ده‌دات، بمێنێته‌وه و خه‌باتی سیاسی ئه‌نجام بدا، ئه‌وانی تر ده‌گه‌ڕێنه‌وه ماڵ یان ده‌چنه وڵاتێکی سکاندیناوی. ئایا ناڕه‌زایه‌تییه‌ک له‌سه‌ر ئه‌م پلانه‌ هه‌یه؟
له‌ ڕوانگه‌ی تیۆریه‌وه جوان دێته به‌ر چاو. به‌ڵام ڕاستیه‌که‌ی شتێکی تره. بتانه‌وێ و نه‌تانه‌وێ، له‌تورکیا په‌که‌که هێزی هه‌ره گه‌وره‌یه که به‌نوێنه‌رایه‌تی کورده‌کان تێده‌کۆشێ. به‌هه‌زاران شوێنکه‌وتوی هه‌یه. بێگومان ده‌یانه‌وێ درێژه به‌م کاریگه‌رییه‌یان بده‌ن. به‌پلانێکی وه‌ها ڕازی نابن.

ئێوه له‌کۆتایی نه‌وه‌ده‌کاندا کارتان له‌سه‌ر پلانێک ده‌کرد، ئه‌و پلانه چی بوو؟
به‌ر له‌گیرانی ئۆجه‌لان، پلانی ئازادکردنی له‌یلا زانامان له‌به‌رنامه‌دا بوو. چاومان به‌ حکومه‌تی میته‌ران ده‌که‌وت. هاوسه‌ری میته‌ران و ڕیچارد هۆلبروکیش له‌ناو ئه‌و به‌رنامه‌یه‌دا بوون. په‌یماننامه‌یه‌کمان بڵاو ده‌کرده‌وه. زانا له‌گرتوخانه که ئازاد کرابا، له‌کۆشکی ئه‌لیزا چاوی به‌میته‌ران ده‌که‌وت و به‌یه‌که‌وه ده‌چوونه لای هه‌لموت کوهل. مه‌سعود یه‌ڵمازیش به‌م پلانه‌ی ده‌زانی.

دوایی چی به‌سه‌ر هات؟
زانا په‌سندی نه‌کرد هاوڕێیه‌کانی له‌ناو زیندان به‌جێ بهێڵێ. 

ئه‌گه‌ر په‌سند کردبا، ئه‌مڕۆ چۆن وێنه‌یه‌ک له‌ئارادا ده‌بوو؟
ته‌خمینکردنی ئه‌سته‌مه، به‌ڵام ئه‌م هه‌نگاوه له‌وکاتدا له‌ناو میدیاکان جێگه‌یه‌کی زۆری بۆ خۆی ته‌رخان ده‌کرد. نازانم په‌که‌که چۆن هه‌ستێکی ده‌بوو. پێم وابێ، پێ خۆشحاڵ نه‌ده‌بوون به‌وه‌ی زانا تا ئه‌و ڕاده‌یه پۆپوله‌ر بێ. پاشان به‌ر له‌گیرانی، له‌ ئیتالیا چاوم به‌ ئۆجه‌لان که‌وت. باسی ئه‌وه‌ی بۆ کردم کۆتایی به‌شه‌ڕ دێنن و درێژه به‌خه‌باتی سیاسی ده‌ده‌ن. به‌ڵام دواتر شته‌کان زۆر خێرا گۆڕدران. قۆڵبه‌ست و ڕاده‌ستی تورکیا کرایه‌وه. ئه‌گه‌ر ئه‌وکات لێبوردن ده‌رکرابا، قازانجی ده‌بوو.

ئه‌مریکا به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌کی نوێی هه‌یه و پلانی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هێزه‌کانی له‌عێراق بکشێنێته‌وه. به‌گوێره‌ی ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر خۆتان له‌کوێدا ده‌بیننه‌وه؟
هه‌ستێکی ئاڵۆزم هه‌یه. شته‌کان له‌گه‌ڵ ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر زۆر گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتوه. پێش هه‌موو شتێک، به‌گوێره‌ی ساڵی ڕابردوو، په‌یوه‌ندییه‌کان له‌گه‌ڵ تورکیا ئاستی چاوه‌ڕواننه‌کراویان به‌خۆوه بینیووه. له‌ئاستی دیالۆگه‌کان زۆر ڕازین.
دیداری نێوان سه‌رۆک کۆمار عه‌بدوڵڵا گویل و نیچیرڤان بارزانی له‌به‌غدا به‌ڵگه‌یه‌که بۆ ئه‌م ڕاستیانه.

گفتوگۆکان سه‌باره‌ت به‌وه‌ی عه‌بدوڵڵا گویل وشه‌ی "کوردستان"ی به‌کار هێناوه یان نا، چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟
ئه‌مه‌، نابێ سێبه‌ر بخاته سه‌ر ناوه‌ڕۆکی کۆبونه‌وه‌که. ئیتر واز له‌مانه بێنن. "حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان" ناوی ئێمه‌یه. ئه‌مه، له‌یاساشدا هاتووه.

ڕوداوێک له‌ ڕۆژه‌ڤی کورده‌کاندایه که‌ هاوسه‌نگییه‌کان ده‌گۆڕێ. چۆن ڕوبه‌ڕوی پاشه‌کشه‌ی هێزه‌کانی ئه‌مریکا ده‌بنه‌وه له‌ عێراق؟
عێراق له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا سه‌باره‌ت به‌ستاتۆی هێزه‌کان ڕێککه‌وتنێکی دیاریکراوی هه‌یه. ئه‌و ڕێککه‌وتنه هه‌روا به‌رده‌وامه. سیاسه‌تی پاشه‌کشه‌ی ئۆباماش تا بڵێی شه‌فافه. وه‌ک دیار ده‌بێ ئه‌مریکا چه‌ند ساڵێکی تر له‌عێراق ده‌مێنێته‌وه.

 ساڵی ٢٠١١ به‌ته‌واوه‌تی پاشه‌کشه ده‌کات، وایه؟
وا ده‌ڵێن، به‌ڵام له‌کۆتایی ئه‌مساڵدا، سه‌ربازی ئه‌مریکی هێشتا له‌ عێراق زیاتر ده‌بێ تا له‌ئه‌فغانستان. پێموانییه له‌و کاته‌دا ئه‌مریکا له‌عێراق پاشه‌کشه بکات... ده‌که‌وێته ناو هه‌وڵدانی چڕوپڕی دیپلۆماسییانه‌وه. بۆیه باس له‌ "پاشه‌کشێی به‌رپرسیارانه‌" ده‌کا.

مه‌به‌ست له‌"پاشه‌کشێی به‌رپرسیارانه" چییه؟
مه‌به‌ست له‌وه‌یه که ڕۆشتن هیچ ئالۆزییه‌کیان له‌دوای خۆیان به‌جێ نه‌هێشتبێ. ئه‌مه ئاواتی ئێمه‌شه.

ئایا ئه‌مه هه‌رێمی کوردیش ده‌گرێته‌وه که وه‌ک پێگه‌یه‌ک بمێنێته‌وه؟
له‌وانه‌یه. ئێمه ده‌مانه‌وێ وا بێت. به‌خۆشحاڵیه‌وه ڕوبه‌ڕوی هه‌ر چه‌شنه هێزێکی ئه‌مریکا ده‌بینه‌وه له‌هه‌رێمه‌که‌ماندا.

ئایا ئه‌م پێگه‌یه، وه‌ک ئیسرائیل له‌ناوچه‌که‌دا ناتانکاته لایه‌نێکی ئه‌نتی پاتیک؟
بڕوا ناکه‌م. ئه‌م پێگه‌یه له‌سه‌ر حسابی جیرانه‌کان نابێ. له‌پێناو سه‌رله‌نوێ بونیادنانه‌وه‌ی عێراقدا ده‌بێ. هێشتا زۆر شت ماوه که له‌پێناو ئه‌م وڵاته‌دا بکرێ. له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا، دوابه‌دوای ساڵی ٢٠١١ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ئه‌مریکا به‌چ شێوه‌یه‌ک له‌ عێراق حزوری ده‌بێ، چاوه‌ڕێی ده‌ستپێکردنی گفتوگۆ و بۆچوونین.
له‌لایه‌کی تره‌وه، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نوێ، وێده‌چێ وه‌کوو ڕابردوو نزیکی کورده‌کان نه‌بێتەوە. له‌مه‌راسیمی نه‌ورۆز له‌واشنگتۆن، که‌سایه‌تی گرنگ به‌دی نه‌ده‌کران.

ده‌ڵێی حاڵه‌تێکی به‌مجۆره هه‌یه، چونکه له‌گه‌ڵ بوش هاوپه‌یمان بوون، که‌وتنه دۆخێکی دژه‌ئیمتازه‌وه.
له‌گه‌ڵ بۆچونه‌که‌تدا نیم. ئێمه هه‌م له‌گه‌ڵ کۆمارییه‌کان و هه‌م له‌گه‌ڵ دیموکراتخوازه‌کان نێوانمان خۆشه. دیاره په‌یوه‌ندییه‌کانمان ئه‌ولاتری تاکه‌کانه. سه‌قامگیر بووه. به‌ڵام به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نوێ، ئێستا ده‌سته‌ویه‌خه‌ی زۆر کێشه‌یه. دنیا به‌ده‌وری عێراقدا ناسوڕێ. له‌مه‌ تێده‌گه‌ین.

واته متمانه‌تان به‌ئه‌مریکا هه‌یه؟‌ مێژو پێمان ده‌ڵێ ده‌کرێ ئه‌مه زۆر ڕاست نه‌بێ.
متمانه‌، وشه‌یه‌که له‌دیپلۆماسیدا تا به‌کارنه‌هێنانی به‌هێزه. دواجار، عێراق هێشتا به‌لای ئه‌مریکاوه گرنگه. هه‌رێمی کوردستانیش به‌لای عێراقه‌وه. ئه‌مه‌ش هه‌رێمی کوردستان به‌لای ئه‌مریکاوه گرنگ ده‌کات. پێموایه واشنگتۆن هه‌ست به‌مه‌ ده‌کات.

سه‌رچاوه؛ ڕۆژنامه‌ی ئاکشام

وتوێژی ڕۆژنامه‌ی (ته‌ڕه‌ف)‌ له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د تورک

له‌ تورکییه‌وه‌: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

بۆچی ئه‌حمه‌د تورک؟
خه‌ریک بوو که‌شێکی جیاواز بخوڵقێ، ئاماده‌کارییه‌کان به‌رده‌وام  بوون له‌پێناو میواندارێتی کردن له‌ نوێنه‌رانی  سه‌رجه‌م کورده‌کانی خۆرهه‌ڵاتی ناوین و پێشبینی ده‌کرا چاره‌سه‌رییه‌کی به‌رفراوان بۆ پرسی کورد بدۆزرێته‌وه، هه‌روه‌ها ئومێد ده‌کرا ڕێگه خۆش بکرێت بۆ ئه‌وه‌ی په‌که‌که واز له‌ چه‌ک بێنێ. له‌ناکاو هه‌ڵمه‌تێکی قۆڵبه‌ستکردن له‌ناو ده‌ته‌په‌دا ده‌ستی پێکرد. ٥١ به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌ته‌په ده‌ستگیر کران، به‌ڵام ڕووداوی هه‌ره سه‌رنجڕاکێش، دوابه‌دوای ئه‌م هه‌ڵمه‌ته هاته ئاراوه. پۆلیسێکی سه‌ر به‌ تیمی تایبه‌ت، پاش ئه‌وه‌ی مناڵێکی چوارده ساڵانه‌ی گرت که له‌گه‌ڵ‌ گروپێکی بچووکی مناڵاندا له چۆله‌وانییه‌ک خۆپیشاندانی ئه‌نجام ده‌دا، به‌ قۆنداغه تفه‌نگ وه‌رگه‌ڕایه سه‌رو گوێلاکی و پاشان مناڵه‌که‌ی دایه به‌ر شه‌ق. ده‌تگوت که‌سێک به‌تایبه‌ت ده‌یه‌وێ دینامیت له‌ناو پێڤاژۆی ئاشتیدا بته‌قێنێته‌وه. له‌مباره‌وه بۆچونی هاوسه‌رۆکی پارتی کۆمه‌ڵگەی دیموکراتیک ئه‌حمه‌د تورکمان وه‌رگرت. ته‌وه‌ری پرسیاره‌کانی تریشمان بریتی بوون له؛‌ داهاتووی ئه‌و کۆنفرانسه‌ی کورده‌کان له هه‌ولێر که بارزانی میواندارێتی ده‌کات، ئایا ده‌ته‌په به‌شداری کۆنفرانسه‌که ده‌بێت یاخود نا؟ گه‌لۆ په‌که‌که بانگهێشت کراوه یان نا؟‌ جارێکی تر چۆن قۆناغی توندوتیژی تێده‌په‌ڕێنرێت؟‌ له‌پێناو ئارام بوونه‌وه‌ی بارودۆخه‌که‌دا، ئایا هه‌نگاوی دوولایه‌نه ده‌نرێت؟

***

نه‌شه‌ دوزه‌ل:‌ ئۆپه‌راسیۆنێکی گه‌وره‌ دژی به‌رێوه‌به‌رانی ده‌ته‌په ئه‌نجام ده‌درێت. ڕاتان چییه سه‌باره‌ت به‌ کاتی ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه؟
ئه‌حمه‌د تورک: پاش سه‌رکه‌وتنی پارتی کۆمه‌ڵگەی دیموکراتیک له‌ هه‌ڵبژاردنه هه‌رێمییه‌کاندا، ئێمه ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌مان دابووه پێش چاو که له‌ ناو تورکیادا ڕووداوی جیاواز دێنه گۆڕێ. پێمان وا بوو یان ئه‌و ده‌نگه زۆره‌ی به‌ده‌ستمان هێناوه بۆیان داناقورتێ و بارودۆخه‌که دژوار ده‌بێ یان ئه‌وه‌تا دان به‌ پشتگیریکردنی ده‌ته‌په له‌لایه‌ن گه‌له‌وه داده‌نێن و لۆژێکی چاره‌سه‌ری دیموکراسییانه‌ی کێشه‌ی کورد پته‌و ده‌بێ. حاڵه‌تی یه‌که‌م ڕووی دا. پاش ئه‌وه‌ی ده‌ته‌په له‌ هه‌ڵبژاردنه هه‌رێمیه‌کانی ٢٩ی مارسدا، له‌ناو ئه‌و جوگرافیایه‌ی کورد لێی نیشته‌جێیه، ژماره‌ی ده‌نگه‌کانی دوو قات زیاتر کرد و  بوو به‌ یه‌که‌م حزب و ٩٩ شاره‌وانی به‌ده‌ست هێنا، ئه‌مه‌یان بۆ هه‌رس نه‌کراو ئۆپه‌راسیۆن ده‌ستی پێکرد.

کێ بوون ئه‌وانه‌ی ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کانیان بۆ هه‌رس نه‌کرا؟
له‌ سه‌روی هه‌مویانه‌وه ده‌سه‌ڵاتی سیاسی. به‌ڵام بێگومان ئه‌مه ئۆپه‌راسیۆنێک نییه ته‌نها له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه ئه‌نجام درابێ. سیاسه‌ت له‌تورکیا له‌ژێر سێبه‌ری ڕاسپارده‌کاره‌کان دایه. که باس دێته سه‌ر مه‌سه‌له‌ی کورد، پارتی دادو گه‌شه‌پێدان و ئه‌و تاقمه‌ی سیاسه‌تیان خستۆته ژێر ڕکێفی ڕاسپاره‌کانیانه‌وه، له‌سه‌ر چاره‌سه‌رنه‌کردنی مه‌سه‌له‌که له‌ڕێگه‌ی دیموکراسی و ئاشتیانه‌ یه‌کده‌گرن و سیاسه‌تی هه‌شتا ساڵی ڕابردوو په‌یڕه‌و ده‌که‌ن که چاره‌سه‌رنه‌کردنی کردۆته بنه‌ما. دیاره ده‌زانین که ئاکه‌په له‌ئه‌نجامی وه‌ها ڕێککه‌وتنێکدا دانه‌خرا.

یانی پێتان وایه ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنانه‌ی دژ به‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌ته‌په ئه‌نجام ده‌درێن، ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه هه‌رێمییه‌کانه؟
ئه‌مه هۆکاری یه‌که‌مه. هۆکاری دووهه‌م لێدوانی په‌که‌که  بوو دوای هه‌ڵبژاردنه‌کان. په‌که‌که ڕایگه‌یاند "گه‌لی کورد له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا پشتگیری دایه ده‌ته‌په. ئێمه ئه‌م پشتگیرییه به‌رز ده‌نرخێنین و بۆ ئه‌وه‌ی زه‌مینه له‌بار بکه‌ین بۆ چاره‌سه‌ریی ئاشتییانه، تا یه‌کی ژوئه‌ن ئاگربه‌ست ڕاده‌گه‌یه‌نین." په‌یامی ئه‌وه‌شیان دا ئه‌گه‌ر پێشهاتی ئه‌رێنێ بێته ئاراوه ئه‌وا ماوه‌که‌ی درێژ ده‌که‌نه‌وه. هه‌ر ئه‌وه‌نده و به‌س. ئه‌وانه‌ی بژیویان له‌چاره‌سه‌رنه‌کردن دایه و هه‌روه‌ها خوداکانی شه‌ڕ گومانیان لا دروست بوو. چونکه ده‌زانن ئه‌گه‌ر کێشه‌ی کورد له‌ ڕێگه‌ی دیموکراسییه‌وه چاره‌سه‌ر بکرێت، ڕه‌وتی ئه‌ندامێتی تورکیا له‌ناو یه‌کێتی ئه‌وروپادا خێراتر ده‌چێته پێش و ئه‌وان هێزی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. دژبه‌ره‌کان بۆ ئه‌وه‌ی کێشه‌که به‌ڕێگه‌ی ئاشتییانه چاره‌سه‌ر نه‌‌بێ، که‌وتنه خۆ. دیاره‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنانه هۆکارێکی دیکه‌شی هه‌یه.

ئه‌ویان چییه؟
ئه‌گه‌ری زاڵبوونی ئاشتییه به‌سه‌ر ئه‌و جوگرافیایه‌ی کورد تیایدا ده‌ژی. له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، کورد له‌ناو چوار پارچه‌ی تورکیا، ئێران، سوریا و عێراقدا ده‌ژین. سیاسه‌تمه‌داره‌ کورده‌کانی هه‌ر چوار پارچه، له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بوون له‌‌ ناو ئه‌و جوگرافیایه قۆناغی ئاشتی ده‌ست پێبکه‌ن و بڕیارێک بده‌ن سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ‌داخوازییه دیموکراتیه‌کانی کورد چی بێت. ده‌وڵه‌ت به‌ بینینی ئه‌مانه بێزار بوو و بۆ ئه‌وه‌ی له‌ به‌رده‌م سه‌رجه‌م ئه‌م پێشکه‌وتنانهدا ببێته ئاسته‌نگ، هێرشی کرده سه‌ر ده‌ته‌په.

ئایا په‌که‌که له‌به‌ر ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنانه ئاگربه‌ستی شکاند. به‌ بڕوای ئێوه شکاندنی ئاگربه‌ست بڕیارێکی له‌جێدا بوو؟
په‌که‌که ئاگربه‌ستی نه‌شکاندووه. پێنجشه‌ممه‌ی ڕابردو به‌یاننامه‌یه‌کی تازه‌ی بڵاو کرده‌وه و ئاشکرای کرد "هه‌رچه‌ند ده‌وڵه‌ت سه‌باره‌ت به‌ چاره‌سه‌رکردنی كێشه‌ی کورد نیه‌تێکی ئه‌وتۆی نییه، به‌ڵام ئێمه زێده‌باری ئه‌مه‌ش تا ١ی ژوئه‌ن پێداگرین له‌سه‌ر بڕیاره‌که‌مان".

ئه‌گه‌ر ئۆپه‌راسیۆنه‌کان به‌رده‌وام بن و په‌که‌که دوای یه‌کی ژوئه‌ن ئاگربه‌سته‌که بشکێنێ، به‌‌ بڕوای ئێوه بڕیارێکی دروست ده‌بێت؟
هیوادارین ئاگربه‌سته‌که به‌رده‌وام بێ. کێشه‌ی کورد به‌ چه‌ک چاره‌سه‌ر نابێ به‌ڵکه له‌ ڕێگه‌ی دیموکراسییه‌وه چاره‌سه‌ر ده‌كرێ. ئێمه هیچکات نه‌مانویستووه سه‌ر له‌نوێ چه‌که‌کان بکه‌ونه ڕۆژه‌ڤه‌وه. ده‌زانین چه‌ک ئازارو گریانی به‌ دواوه‌یه. به‌ڵام ده‌بێ ڕیئالیست بین. سه‌قامگیرکردنی ئاشتی، ئیراده‌ی سیاسی و بڕیاردانی پێویسته. ئه‌گه‌ر ئیراده‌یه‌کی سیاسیی ئاشتی ویست و ئاشتی بڕوا له‌ ئارادا نه‌بێت، کێشه‌که یه‌کلایه‌نه چاره‌سه‌ر نابێت. ئیتر پێویسته ده‌وڵه‌ت بکه‌وێته ناو قۆناغێکه‌وه که وه‌ڵامی ئه‌رێنی ئه‌م داواکارییانه بداته‌وه. هیچ مرۆڤێکی ژیر نابێ له‌ ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی قۆناغێکی چه‌کدارانه‌دا ڕۆڵ ببینێ. ئێمه له‌مڕووه به‌په‌رۆشین و هاوار ده‌که‌ین "با پێکه‌وه دابنیشین و کێشه‌که له‌ ڕێگه‌ی دیالۆگه‌وه چاره‌سه‌ر بکه‌ین."

له‌پێناو چاره‌سه‌رکردنی كێشه‌که‌، کام لایه‌ن پێویسته له‌گه‌ڵ یه‌كتری دابنیشن؟
ئه‌م کێشه‌یه چه‌ندین لایه‌نی هه‌یه. ئه‌گه‌ر حکومه‌ت ئۆرگانی جێبه‌جێکه‌ر بێ و له‌ئه‌نجامی ویستی گه‌لدا هاتبێته سه‌ر کار، ئێمه ئه‌و به‌بنه‌ما وه‌رده‌گرین و داواکانمانی پێشکه‌ش ده‌که‌ین. به‌ڵام له‌نێوان ئێمه و حکومه‌تدا هیچ دیالۆگێک له‌گۆڕێ نییه.

وه‌کو ده‌ته‌په چاوپێکه‌وتنتان له‌گه‌ڵ حکومه‌تی ئاکه‌په یاخود سه‌رۆک وه‌زیراندا ئه‌نجام داوه؟
ئێمه له‌به‌رامبه‌ر خۆماندا حکومه‌ت نابینین. داوای چاوپێکه‌وتنمان کردووه به‌ڵام هیچ ئه‌نجامێکی نه‌بووه.

چاوه‌ڕێ ده‌کرێت له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا له‌ هه‌ولێر کۆنفرانسی کورد ببه‌سترێ. ئایا ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنانه، ئاسته‌نگی ده‌خەنە به‌رده‌م کۆنفرانسی کورد؟
نابێته ئاسته‌نگ. ئه‌وه‌ی گرنگه کورده‌کان سوورن له‌سه‌ر به‌ستنی کۆنفرانسێکی هاوبه‌ش. ئێمه سه‌ره‌ڕای هه‌ڵمه‌تی قۆڵبه‌ستکردنی به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌ته‌په، درێژه به‌سیاسه‌ت و خه‌باتمان ده‌ده‌ین له‌پێناو په‌ره‌پێدانی قۆناغی ئاشتی و جێگیرکردنی که‌شوهه‌وای ئاشتی. له‌م تێکۆشانه‌دا، بێگومان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و گوشارانه‌ی له‌سه‌رمان په‌یڕه‌و ده‌کرێ، پاشه‌کشێ ناکه‌ین. با پێیان وا نه‌بێ به‌ به‌ندکردنی ٥٠ به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌ته‌په، ئه‌و حزبه فه‌شه‌ل دێنێ. ئه‌م حزبه ته‌واو نابێ. له‌به‌رامبه‌ر گیراوه‌کاندا، کاردانه‌وه‌مان چالاکی و ڕوونکردنه‌وه ده‌بێ.

بانگه‌شه‌ ده‌کرێ ئه‌و ده‌ته‌په‌ییانه‌ی خراونه‌ته ژێر چاودێری و قۆڵبه‌ست کراون، په‌یوه‌ندییان به‌ په‌که‌که‌وه هه‌یه. سه‌باره‌ت به‌م بانگه‌شانه هیچ زانیارییه‌کتان هه‌یه؟
هه‌تا ڕۆژی ئه‌مڕۆش هه‌ر کوردێک داوای ناسنامه، فه‌رهه‌نگ و زمانی خۆی کردبێ، به‌ په‌که‌که‌یی له‌قه‌ڵه‌م دراوه. داواکاری کورد بۆ ناسنامه و فه‌رهه‌نگ و زمانی وه‌ک خیانه‌ت، نه‌ته‌وه‌په‌رستی ئه‌تنیکی و پارچه‌کردنی نیشتیمان حسابی بۆ کراوه. له‌ڕاستیدا ده‌وڵه‌ت به‌کورتی ئه‌مه‌مان پێ ده‌ڵێ "یان بێده‌نگ بن یان وه‌ک په‌که‌که چاوتان لێده‌که‌م و هه‌ر وه‌ک ئه‌ویش هه‌ڵسوکه‌وتتان له‌گه‌ڵ ده‌که‌م."

ئه‌گه‌ر گیراوه به‌ڕێوه‌به‌ره‌کانی ده‌ته‌په، په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ په‌که‌که‌دا ئاشکرا بێ، دیسان ڕه‌خنه له‌م هه‌ڵمه‌تی قۆڵبه‌ستکردنه ده‌گرن؟
پرسیارێکی بێمانایه. ئه‌و مرۆڤانه که‌سانێکن له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی (HEP) و (DEP)وه له‌ناو سیاسه‌ت دان. چه‌کیان هه‌ڵنه‌گرتووه و هه‌رگیز نه‌چونه‌ته شاخ. چونکه ڕامان و ڕاستی کۆمه‌ڵگە دێننه زمان، ده‌ستگیر ده‌کرێن. بۆ نموونه من که‌‌ ده‌ڵێم ڕاگه‌یاندنی ئاگربه‌ستی په‌که‌که هه‌تا یه‌کی ژوئه‌ن بڕیارێکی پۆزه‌تیڤه، له‌وانه‌یه به‌هۆی ئه‌م ڕسته‌یه‌وه سبه‌ینێ له‌ دژم سکاڵایه‌ک تۆمار بکرێ و به‌ تاوانی په‌که‌كه‌یی  بوون دادگایی بکرێم.

بۆچی؟
هه‌ڤاڵه به‌ندکراوه‌کانیشمان جیاواز له‌مه شتێکیان نه‌وتووه. ئه‌وانیش وه‌ک من بۆچوونی خۆیان ده‌رده‌بڕن. تێده‌کۆشن له‌پێناو ڕێگه هه‌موارکردن بۆ سیاسه‌تێکی دیموکراتییانه. به‌دڵیان بێ یاخود نا، په‌که‌که ڕاستیه‌که. بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ته‌په له‌هه‌ڵبژاردنه هه‌رێمییه‌کاندا به‌‌هێز بێ، په‌که‌که گوتی "بۆ ئه‌وه‌ی په‌ره به‌ پێڤاژۆی ئاشتی بدات پێویسته شانس بدرێته ده‌ته‌په که له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه پشتگیری کراوه، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته ئێمه تا یه‌کی ژوئه‌ن ئاگربه‌ست ڕاده‌گه‌یه‌نین." ئه‌مه بڕیارێکی گرنگ بوو. شانسێکی وه‌ها له‌دایک بوو، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت ڕێک به‌پێچه‌وانه‌وه جووڵایه‌وه. به‌ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆن هه‌وڵی دا ئه‌م بڕیاره ڕابگرێ.

جارێکیان به‌ منتان گوت "بناغه‌ی ئێمه و په‌که‌که هه‌ر یه‌که." ئایا ده‌شێ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م بناغه‌یه‌ هه‌ندێک له‌به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌ته‌په په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ په‌که‌که‌دا هه‌بێ؟
پێویسته به‌وردی ڕووداوه‌کانی جیهان بخوێنینه‌وه. با وای دابنێین، له‌پێناو ئاشتیدا هه‌نگاومان به‌رز کرده‌وه‌و وه‌کوو ده‌ته‌په له‌گه‌ڵ حکومه‌ت و ده‌وڵه‌ت چاوپێکه‌وتنمان ئه‌نجام دا، ئایا دوای چاوپێکه‌وتنه‌کان ده‌وڵه‌ت پرسیاری ئه‌وه‌مان لێده‌کا "باشه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌م ئه‌نجام دا، په‌که‌که چه‌ک داده‌نێ؟" ده‌پرسێ. که‌واته په‌که‌که ڕاستیه‌که و له‌م نێوانه‌دا ڕۆڵێکی هه‌یه. ئه‌گه‌ر ده‌ستنیشانکردنی ئه‌م ڕۆڵه وه‌ک په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ په‌که‌که‌دا تاوتوێی بکه‌ن، ئه‌وا هیچ ده‌رئه‌نجامێک ده‌سته‌به‌ر ناکه‌ن. ئێوه ناچارن ئه‌وه بده‌نه به‌رچاوی خۆتان که‌ بزانن ئایا په‌که‌که دان به‌و پڕۆژه و سیاسه‌تانه‌ داده‌نێت که له پێناو ئاشتیدا ده‌خرێنه ڕوو.

 بوونی ڕێکخراوێکی چه‌کدار ـ جا هه‌ر ڕێکخراوێک بێت ـ به‌گوێره‌ی یاسا تاوانه. ئه‌مه له‌گشت دنیادا به‌مجۆره‌یه. ئێوه وه‌ک په‌رله‌مانتارێک قه‌بوڵ ده‌که‌ن که بوونی هه‌ر جۆره ڕێکخراوێکی چه‌کداری تاوانه؟
پێویسته هه‌ندێک زیاتر ده‌سته‌واژه‌ی تیرۆر شی بکه‌ینه‌وه. ده‌بێ ئه‌لقاعیده و حه‌ماس ڕاڤه‌ی دروستیان بۆ بکرێت و په‌که‌که‌ش هه‌روا. هه‌روەها ده‌بێ خوێندنه‌وه‌ی دروستمان بۆ حزبه‌که‌ی ماندێلاو ڕێکخراوی پێشووی ڕزگاریبه‌خشی فه‌له‌ستین هه‌بێت.

چۆن خوێندنه‌وه‌یه‌ک؟
ئه‌گه‌ر بزووتنه‌وه‌یه‌ک له‌لایه‌ن گه‌له‌وه داڵده‌ ده‌درێت و له‌پێناو به‌دیهێنانی داواکانی خه‌ڵک چالاکی ئه‌نجام ده‌دات، ده‌بێ پێگه‌یه‌کی جیاوازی پێ بدرێت. چونکه ئه‌و له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ندێکیانه‌وه تیرۆریسته، به‌ڵام خۆ هه‌ندێک که‌سی تر به‌و چاوه‌وه لێی ناڕوانن. ده‌بێ ئه‌م ڕاستیه ببینین. وه‌ک ده‌زانین حه‌ماسیش ڕێکخراوێکی چه‌کداره، به‌ڵام سه‌رۆک وه‌زیر ئه‌ردۆگان ده‌چێ چاوپێکه‌وتنیان له‌گه‌ڵ ئه‌نجام ده‌دات و ده‌یه‌وێ ڕۆڵیان هه‌بێ له‌پڕۆسه‌ی ئاشتیدا. ماندێلاش خرایه ناو زیندانه‌وه، وه‌کو تیرۆریستێک سزا درا وه‌لێ پاش ئه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجه‌که گۆڕاو له‌باشوری ئه‌فریقا زه‌مینه‌ی دیالۆگ ڕه‌خسا، چیتر به‌ ماندێلایان نه‌گوت تیرۆریست. خه‌ڵاتی ئاشتی وه‌رگرت، به‌ڵام ئایا ڕێکخراوه‌که‌ی ئه‌ویش له‌رابردوودا، چه‌کی به‌کار نه‌هێنابوو؟

چونکه ماندێلا و ئۆجه‌لانت به‌یه‌ک شوبهاندبوو، ده‌رهه‌ق به‌ئێوه لێپرسینه‌وه‌یه‌ک ده‌ستی پێکرد...
 من قۆناغه‌کان به‌یه‌که‌وه به‌راورد ده‌که‌م. ئه‌گینا که‌س به‌ که‌س ناشوبهێنم. که‌سیش پێویستی به‌وه نییه به‌که‌سێکی تری بچوێنی. به‌ڵام قۆناغه مێژوییه‌کان به‌مجۆره ده‌چنه پێش. ده‌رفه‌تێک ده‌ره‌خسێ و چاوپێکه‌وتن دێته ئاراوه. ده‌توانین ڕێکخراوی (IRA) به‌نموونه بێنینه‌وه.

یانی پێتان وایه دواجار له‌گه‌ڵ ئۆجه‌لانیشدا چاوپێکه‌وتن ئه‌نجام ده‌درێ؟
ئۆجه‌لان داخوازییه‌کی وه‌های نییه. ئۆجه‌لان ناڵێ "گه‌ر له‌گه‌ڵ من دانه‌نیشن، نابێ". ئه‌و ده‌ڵێ "بڕوام به‌ئاشتی هه‌یه، ئاشتیم ده‌وێ. ئیتر کێشه‌کان به‌چه‌ک چاره‌سه‌ر نابن. بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌پاندنی ئاشتیدا یارمه‌تیده‌ر بم، چاوپێکه‌وتنم له‌گه‌ڵ ئه‌نجام بده‌ن." له‌پێناو ئاشتیدا ئادره‌سی کورد، ڕێکخراوه مه‌ده‌نییه‌کان و ده‌ته‌په نیشان ده‌دات.

ده‌ته‌په بانگهێشتی کۆنفرانسی کورد کراوه له‌ هه‌ولێر؟
بێگومان... له‌و کاته‌وه‌ی ئه‌م فیکره هاتۆته ئاراوه، کۆمه‌ڵێ چاوپێکه‌وتنمان هه‌بووه. ئێمه گوتومانه "پێویسته هه‌مو کورده‌کان به‌شداری له‌م کۆنفرانسه‌دا بکه‌ن. ئه‌گه‌ر بێت و لایه‌نێک به‌شدار نه‌بێ، که‌موکوڕییه."

به په‌که‌که‌شه‌وه؟
بێگومان. پێویسته هه‌موو لایه‌نێک به‌شدار بێ. دواجار ئه‌وه‌ی چه‌کداره، ئه‌وانن. ئه‌وان جێگه‌ی مشتومڕن. ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی ده‌گیرێنه به‌ر و هه‌روه‌ها ئه‌و پێشهاتانه‌ی ڕوو ده‌ده‌ن، په‌یوه‌ندیی به‌ ئه‌وانه‌وه هه‌یه. ئه‌گه‌ر ئه‌وان بخرێنه ده‌ره‌وه‌، کۆنفرانسه‌که چ واتایه‌کی ده‌‌بێت؟

ئایا په‌که‌که بانگهێشتی کۆنفرانس کراوه، له‌مباره هیچ زانیاریه‌کتان هه‌یه؟
نازانم. کۆنفرانس هێشتا له‌ئاستی گفتوگۆ دایه.

 ئه‌گه‌ر په‌که‌که بانگهێشت نه‌کرێت، ده‌ته‌په به‌شداری کۆنفرانسه‌که ده‌بێ؟
ئێمه به‌گوێره‌ی جدی بوونی کۆنفرانسه‌که هه‌ڵوێستمان ده‌بێ و چاوه‌ڕێ ده‌که‌ین بزانین پێکهاتەکانی کۆنفرانسه‌که چۆن ده‌بێت و تا چ ڕاده‌یه‌ک گرنگی به‌ چاره‌سه‌ری کێشه‌کان ده‌دات. بۆچی به‌شداری کۆنفرانسێک بین که هیچ ئه‌نجامێکی نه‌‌بێ؟‌ پێویسته کۆنفرانسێک ببه‌سترێ که کۆمه‌ڵێک ده‌رئه‌نجامی هه‌بێ.

ئه‌و کۆنفرانسه‌ی تیایدا په‌که‌که بانگهێشت نه‌كرێ، بێ ئه‌نجام ده‌بێت؟
بێگومان که‌مایه‌سی ده‌بێت.

چاوه‌ڕوانی چ ده‌رئه‌نجامێکن له‌و کۆنفرانسه‌‌ی ئامانجی چه‌ک کردنی په‌که‌که‌یه‌؟
ده‌گوترێ "کۆنفرانسه‌که له‌پێناو چه‌کدانانی په‌که‌که‌دا ده‌به‌سترێ". تاڵه‌بانیش وا ده‌ڵێ. گه‌لیش نارازییه له‌وه‌ی داخوازییه‌کانی له‌گه‌ڵ حکومه‌تی پارتی دادو گه‌شه‌پێدان گفتوگۆیان له‌سه‌ر نه‌کراوه. چونکه کۆنفرانسێک ته‌نیا له‌به‌ر چه‌کدانان نابه‌سترێ. ئه‌وکات هه‌ر که‌س به‌خۆی ده‌ڵێت خۆ من بۆ چه‌کدانان ڕووم نه‌کردۆته چیا. با ڕوڕاست بین. بێگومان ئامانجی سه‌ره‌کیی ئێمه‌ش دروستبوونی جیهانێکی بێ چه‌که. به‌ڵام ئه‌گه‌ر پڕۆژه‌یه‌ک پێشکه‌ش نه‌كرێ که ناسنامه‌ی کورده‌کان، فه‌رهه‌نگ و خوێندن به‌زمانی زگماکی گه‌ره‌نتی بکات، ئه‌وا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه فه‌شه‌ل دێنی. گرنگ جێبه‌جێکردن و به‌دیهێنانی داخوازییه‌کانی گه‌لی کورده. ئه‌مه، گه‌ر ئه‌مڕو و سبه‌ینێش نه‌بێت، پێویسته بناغه‌یه‌کی بۆ ئاماده بکرێت. له‌مێژوی جیهاندا زۆر نمونه‌ی هاوشێوه به‌دی ده‌کرێ. بۆ میناک ده‌توانین ئاماژه به‌ ئه‌فریقای باشور بکه‌ین. له‌وێ کێشه‌کان چۆن چاره‌سه‌ر بوون، کێ که‌وته جموجوڵ و ئاشتی به‌‌ چ شێوه‌یه‌ک سه‌قامگیر بوو؟

ئێوه له‌دنیادا کام نمونه‌ی چاره‌سه‌ری ده‌که‌نه سه‌رمه‌شق؟
هیچ کێشه‌یه‌ک سه‌داسه‌د له‌ یه‌کی تر ناچێ، به‌ڵام دواجار له‌هه‌ر شوێنێکی جیهاندا ئاشتی و چاره‌سه‌ری سه‌قامگیر کرابێ سه‌ره‌تا ئاماده‌کاری بۆ کراوه، له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌کان گفتوگۆ کراوه و ئیراده‌یه‌کی ئاشتیانه خوڵقاوه. خاڵی هاوبه‌ش له‌هه‌موویاندا ئه‌وه‌یه که حکومه‌ته‌کان به‌‌بڕیاری هێنانی ئاشتی و ئیراده‌ی ڕزگارکردنی گه‌ل و وڵات له‌و قه‌یرانه، هاتونه‌ته پێشه‌وه.

تا چه‌ند ئومێده‌وارن به‌‌ سه‌قامگیربوونی ئاشتی؟
هه‌رگیز به‌ئاشتی هیوابڕاو نه‌بووین و نابین. دیاره تا هیوای ئاشتیمان نه‌پارێزین، ناتوانین سیاسه‌ت بکه‌ین. ئێمه گوتومانه "درێژه به لۆژیکی نکۆڵی و قڕکردن مه‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆش ئاشتی به‌دی نه‌یه‌ت، بێگومان ڕۆژێک هه‌ر به‌دی دێ. گه‌لی کورد هه‌ر به‌مافه فه‌رهه‌نگیه‌کان و ناسنامه‌که‌ی ده‌گات. له‌ناو چوارچێوه‌ی کۆماری تورکیادا بێگومان که‌شوهه‌وایه‌کی یه‌کسان ده‌خوڵقێ. با هه‌تا زویه کاردانه‌وه دیموکراتیه‌کانمان نیشان بده‌ین." له‌لایه‌کی تره‌وه ئۆپه‌راسیۆنه‌کانی دوایی، نیشان ده‌دات هه‌ندێک که‌س پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئاسته‌نگی چێ بکه‌ن له‌به‌رده‌م چاره‌سه‌ریی ئاشتییانه.

بۆ ئه‌وه‌ی پرسی کورد له‌ ڕێگه‌ی ئاشتیه‌وه چاره‌سه‌ر بێت، پێویسته چی بکرێ؟
ئێمه له‌مڕوه‌وه زۆر ئاشکرا و ڕونین. مافی ناسنامه‌ی گه‌لی کورد پێویسته له‌ ده‌ستوری سه‌ره‌کییدا بچه‌سپێت. ده‌بێ ده‌ستورێکی نوێ بنوسرێته‌وه و تیایدا ڕۆح و لۆژیکی داننان به‌فره‌چه‌شنیه‌کانی ناو تورکیا وه‌ک ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌ک به‌دی بکرێت. ئێمه‌ش هاووڵاتیانی تورکیاین. هاووڵاتیانی تورک خاوه‌نی هه‌ر مافێک بن، ده‌بێ هاووڵاتیانی کوردیش هه‌مان مافیان هه‌بێ. له‌ چوارچێوه‌ی پرۆژه‌ی ئۆتۆنۆمی دیموکراتیکدا، پێویسته ده‌سه‌ڵاتدارێتی هه‌رێمی به‌هێز بکرێ و هه‌رێمه‌کان بتوانن به‌گوێره‌ی نیازه ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌ییه‌کانیان بڕیار بده‌ن. خوێندنگای په‌روه‌رده‌ی کوردی بکرێنه‌وه. بۆ نمونه ته‌ڕه‌ته شه‌ش وه‌ک سه‌ره‌تایه‌ک بۆ کرانه‌وه نیشان ده‌ده‌ن...

ئایا وا نییه؟
خۆ کورده‌کان مافی ئه‌وه‌یان نییه به‌رنامه‌کانی ته‌ڕه‌ته شه‌ش ده‌ست نیشان بکه‌ن. له‌مباره‌وه له‌ به‌ریتانیا پرسیارم کرد. له‌وێ سێ میلیۆن گالی ده‌ژین. ئه‌وان ناچارن فێری زمانی گالی بن و له‌خوێندنگاکان به‌ زمانی گالی ده‌رس ده‌خوێنرێت. پێیان گوتین "سیاسه‌تێکی ئه‌وتۆی ئاسیمیلاسیۆنیان له‌سه‌ر په‌یر‌ه‌و کردبووین که ته‌نانه‌ت ٥%مان زمانه‌که‌ی خۆمان نه‌ده‌زانی. به‌ڵام ئێستا ئه‌وانه‌ی گالی ده‌زانن بۆ ٢٠% به‌رز بۆته‌وه. له‌ناو چینی گه‌نجاندا ئه‌و ڕێژه‌یه گه‌یشتۆته ٤٠%." ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیا، له‌پێناو پێشخستنی فه‌رهه‌نگی گالی و ئه‌و ته‌له‌ڤزیۆنه تایبه‌تیانه‌ی به‌‌زمانی گالی وه‌شان ده‌که‌ن ساڵانه ١٢٠ میلیۆن سترلین ته‌رخان ده‌کات. ئه‌مه واتای په‌ژراندن و پاراستنی گه‌لێک ده‌گه‌یه‌نێ. هه‌رچی ته‌ڕه‌ته شه‌شه پشتگوێ خستنی گه‌لێکه. داواکارییه‌کانی ئێمه‌ش ئه‌وانه‌ن...

ئه‌گه‌ر ئه‌م مه‌رجانه پێک بێن، په‌که‌که واز له‌ چه‌که‌کانی دێنێ؟
جیاوازییه‌کی وا له‌نێوان داخوازییه‌کانی ئێمه و ئه‌واندا نییه. داخوازییه‌کان زۆر لێک ده‌چن. ئه‌مانه به‌ گشتی ویست و داخوازییه‌کانی گه‌لی کورده. من ناچارم به‌گوێره‌ی داخوازییه‌کانی گه‌ڵ هه‌ڵسوکه‌وت بکه‌م و په‌كه‌که‌ش هه‌روا ناچاره.

به‌ڕای ئێوه په‌که‌که له چ هه‌لومه‌رجێکدا ئاماده‌یه چه‌ک دابنێ؟
پێویسته ده‌‌وڵه‌ت شه‌فاف و کراوه بێت. کاتێ له‌‌ چیاکان هاتنه خوار، ئایا ده‌یانخه‌نه سیاچاڵه‌کانه‌وه یان ئه‌و مرۆڤانه ڕوبه‌ڕوی کۆمه‌ڵگە ده‌که‌نه‌وه و له‌پێناو ئه‌واندا زه‌مینه بۆ سیاسه‌تێکی دیموکراتیانه خۆش ده‌که‌ن؟‌ ئه‌و مژارانه پێویسته ڕاشکاوانه گفتوگۆیان له‌سه‌ر بکرێت.

ئایا جیاوازی بۆچون هه‌یه له‌نێوان بارزانی و ده‌ته‌په‌دا؟
ئێمه سیاسه‌تمه‌داری دوو وڵاتی جیاوازین. هه‌لومه‌رج و ده‌رفه‌ته‌کان به‌گوێره‌ی هه‌ر وڵاتێک ده‌گۆڕدرێ. ئه‌گه‌ر من ئێستا له‌ عێراق بژیم داکۆکی له فیدراسیۆن ده‌که‌م. چونکه کورده‌کانی ئه‌وێ پارچه‌یه‌کن له ئیمپراتۆریای عوسمانلی. بێ ئه‌وه‌ی تێکه‌ڵ به‌یه‌کتری بکرێن، ده‌ گه‌ڵ عه‌ره‌به‌کان خراون و ئاوێته‌ی یه‌کتری نه‌بوون. به‌ڵام پێکهاته‌ی تورکیا جیاوازه. کورد و تورک شانسی ئه‌وه‌یان هه‌یه ژیانی هاوبه‌ش بدۆمێنن. چونکه له‌ڕاستیدا به‌ هه‌زاران ساڵه پێکه‌وه ده‌ژین. بۆیه ئێمه له‌تورکیا داکۆکی له فیدراسیۆن ناکه‌ین. ئێمه داکۆکی له ده‌سه‌ڵاتداریه‌کی دیموکرات و ئۆتۆنۆم ده‌که‌ین و ده‌مانه‌وێ ده‌سه‌ڵاتی خۆجێی به‌هێز بکرێت.

پێشنیاره‌کانی ده‌ته‌په چین بۆ به‌دیهێنانی ئاشتی؟
با ئیتر له‌وه بگه‌ین؛ کورده‌کان له‌ تورکیا هه‌وڵی جیابوونه‌وه ناده‌ن. کورد ده‌یانه‌وێ له‌چوارچێوه‌ی یه‌كێتیی کۆماری تورکیادا، له‌ سه‌ر بنه‌مای مافی یه‌کسان کێشه‌که چاره‌سه‌ر بێت. ئه‌گه‌ر قه‌ناعه‌ت به‌و داخوازییه‌ی کورده‌کان بێنن، چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌که هێنده زه‌حمه‌ت نابێ. چونکه له‌م خاڵه‌دا ئاسته‌نگی به‌دی ده‌کرێ. له‌وه‌ته‌ی ده‌وڵه‌ت ـ‌ نه‌ته‌وه دامه‌زراوه، لۆژیکی "کورده‌کان پوتانسیه‌لێکی مه‌ترسیدارن" له‌ئارا دایه. ئیتر پێویسته هه‌ندێک که‌س له‌و بۆچوون و ترسه خۆیان ڕزگار بکه‌ن و تێبگه‌ن کورده‌کان نایانه‌وێ جیا ببنه‌وه.

پێتان وایه تا ئاشتیه‌کی ڕه‌ها دروست ده‌بێ، پێویسته ژێستی ئه‌هوه‌نکه‌ره‌وه‌ی دوو لایه‌نه نیشان بدرێت؟
پێویستی به‌مه هه‌یه. بۆ ئه‌وه‌ی له‌پێناو ئاشتی و چاره‌سه‌ریدا نیازپاکی بخرێته ڕوو، بێگومان ده‌بێ ئه‌م ژێستانه نیشان بدرێن.

باشه په‌که‌که وه‌ک ژێستێک، پاشه‌کشه به میلیتانه چه‌کداره‌کانی ده‌کات بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌کان؟
بێگومان... ئه‌گه‌ر بزانن سه‌باره‌ت به ڕه‌خساندنی ئاشتی هه‌وڵی جدی له‌ گۆڕێیه و بڕوا به‌وه بێنن ناکه‌ونه ناو بۆسه‌وه، بۆ ده‌بێ وا نه‌که‌ن؟ به‌ر له‌ هه‌موو شتێک ده‌بێ متمانه دروست ببێت. ئه‌وان له‌ ڕابردوودا وایان کرد و له‌ کاتی پاشه‌کشێدا، ٣٠٠ تا ٤٠٠ میلیتانیان لێ کوژرا. هه‌روه‌ها ساڵانی ڕابردوو گروپی ئاشتیان ڕه‌وانه‌ی تورکیا کرد، به‌دوای ئه‌واندا بڕیار بوو گروپی تریش ڕه‌وانه بکرێن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی هاتن هه‌ر یه‌که و ١٥ بۆ ٢٠ ساڵ حوکمی زیندانیان به‌سه‌ردا سه‌پا.

بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م کورد و هه‌م تورک داکۆکی له‌ ئاتموسفێری ئاشتی بکه‌ن، چی ده‌که‌وێته سه‌ر شانی سیاسه‌تمه‌داره تورک و کورده‌کان؟
له‌پێناو ئاسته‌نگ کردنی بیری نه‌ته‌وه‌په‌رستی که تا دێ گه‌ش ده‌بێ، ڕۆڵێکی گرنگ ده‌که‌وێته سه‌ر شانی تورکه دیموکراته‌کان. وه‌ک چۆن له‌ مێژووی فه‌ره‌نسادا هه‌ندێک ڕۆشنبیری فه‌ره‌نسی وه‌ک سارتر، له به‌رامبه‌ر داگیرکردنی جه‌زائیر کاردانه‌وه‌یان نیشان دا، ئه‌مڕۆکه‌ش پێویسته ڕۆشنبیرانی تورک پشتگیری له ده‌ته‌په بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی کێشه‌ی کورد له‌ ڕێگه‌ی دیموکراسی و له‌ چوارچێوه‌ی یه‌کێتی تورکیادا چاره‌سه‌ر بکات و ئه‌م بڕوا و متمانه‌یه بخه‌نه ناو ڕیزه‌کانی خه‌ڵکیشه‌وه. ئێمه‌ش بێگومان ده‌بێ له‌مباره‌وه گه‌لی تورکیا قایل بکه‌ین. ئامانجی ئێمه‌ ئازادیی گه‌لی تورکیشه. ئێمه له دڵه‌وه ده‌مانه‌وێ له‌م وڵاته‌دا ژیانێکی هاوبه‌ش هه‌بێ.

ئایا کورده‌کان تاسه‌ی ئه‌وه‌ ناکه‌ن جیا ببنه‌وه‌و ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ دابمه‌زرێنن؟
له‌وانه‌یه هه‌ندێک که‌س داواکارییه‌کی وه‌هایان هه‌بێ، به‌ڵام پێویسته ڕاستیه کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کان ببینین و ناچارین حسابی ئه‌وه بکه‌ین که له دنیای ئه‌مڕۆدا نه‌ته‌وه‌په‌رستی ئه‌تنیک چ زیانێک به گه‌لان ده‌گه‌یه‌نێ. ئێمه دژی لۆژیکی ده‌وڵه‌ت ـ‌ نه‌ته‌وه‌ین و داکۆکی له "ده‌وڵه‌تێکی دیموکراتیک" ده‌که‌ین. ئێمه مافی ئه‌وه‌مان نییه له جیهانێکدا که وڵاتان به‌ره‌و دامه‌زراندنی یه‌کێتی ده‌چن، یه‌کێتی ئه‌وروپا پێش ده‌که‌وێ، نه‌ته‌وه‌په‌رستی ئه‌تنیک په‌ره پێ بده‌ین و گه‌لان به‌ر بده‌ینه گیانی یه‌کتری.

پێتان وایه ده‌وڵه‌ت ـ‌ نه‌ته‌وه قۆناغێکی خوێناوی بوو؟
به‌ڵێ. له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا، پێویست به‌وه ناکات ده‌وڵه‌ت ـ‌ نه‌ته‌وه بپارێزین، له‌به‌رامبه‌ریدا پێویستمان به‌ هاووڵاتی بوونی یه‌کسان و ده‌وڵه‌تێکی دیموکرات هه‌یه. به‌ڵام هه‌ندێک که‌س نایانه‌وێ ئه‌م وڵاته بگۆڕن. قۆناغی ئێستا، به‌رده‌وام بوونی ستاتۆی گه‌ره‌که. چونکه ئه‌و تورکیایه‌ی کێشه‌ی کوردی چاره‌سه‌ر کردبێ و دیموکراتیزه بووبێ هه‌ندێک که‌س ناتوانن چی تر تێیدا سیاسه‌ت بخه‌نه ژێر ڕکێفی خۆیانه‌وه...

ڕاپۆرتێكی پڕ له‌‌‌ هه‌ڵه

سەلاحەدین بایەزیدی

نازانم کەی بوو کە بۆ یەکەمجار بابەتێکم سه‌باره‌ت به‌ گه‌مژه‌یی ئه‌مریكییه‌كان خوێندەوە، وتاره‌كه ئه‌وكات سه‌رنجی ڕاكێشام چونكه پێشتر وام بیر نه‌كردبۆوه، دواتر زۆر جار ئەو سیفەتەی کۆمەڵگەی ئەمریکییەکان بە بۆنەی جۆراوجۆر لەبەر چاوم زەق بوویەوە.

گه‌مژه‌یی و ناگه‌مژه‌یی ئه‌مریكییه‌كان به‌ جێگه‌ی خۆی، ئه‌وه‌م كرده بیانویه‌ک تاوەکوو بچمه سه‌ر ئه‌و ڕاپۆرته‌ی كه به‌مدواییانه له‌لایه‌ن ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ له‌ ئه‌‌مریكا، سه‌باره‌ت به‌ كورده‌كانی ڕۆژهه‌ڵات و پێشێلكردنی مافه‌كانیان له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه، ده‌ركراوه.

بوونی هه‌ڵه‌یه‌كی زۆر له‌ ڕاپۆرتی ڕێكخراوێكی وه‌ک مافی مرۆڤدا كه ده‌بێته ماكی هه‌واڵ و سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ لێكۆڵینه‌و‌ه، بۆ چالاكانی مافی مرۆڤ و دیكه‌ی كه‌سایه‌تی و ناوه‌نده‌کان، له‌ گرنگیی ڕاپۆرته‌كه‌ی كه‌م كردۆته‌وه. ناكرێ ڕێكخراوێک به‌و ناوه زل و زه‌به‌لاحه‌یه‌وه، به‌مجۆره هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ داتاكان كردبێت و وا نابابه‌تییانه بویه‌ره‌كانی خستبێته چوارچێوه‌ی ڕاپۆرته‌وه.

ئه‌م ڕاپۆرته ناتوانێ بابه‌تیانه بێ چونكه له‌ زانیارییه مێژوییه‌كاندا به‌تایبه‌ت پشتی به‌كۆمه‌ڵێ سه‌رچاوه‌ی ناكوردی به‌ستووه و خۆیان هیچ هه‌وڵیان نه‌داوه لێكۆڵینه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بێ، یان به‌ چات له‌و كوردانه بپرسن كه بۆ شتی تر زانیاریان لێوه‌رگرتون. له‌وانه‌شه پرسیان پێكردبن و ئامارو زانیاریه‌كانیان به‌دڵ نه‌بوبێ! و دواجار دمڕاستیان هه‌ر ئه‌حمه‌د باتبی بووبێ نه‌ك بێهزاد خۆشحاڵی. ده‌كرێ ئه‌وانیش له‌مباره‌وه متمانه‌یان به‌ كورد نه‌بێ و هه‌ر فارسه‌كان به‌ڕاست و سه‌رچاوه بزانن.

ئه‌وه یه‌كه‌م ڕاپۆرتی ئه‌مریكییه‌كان نییه له‌سه‌ر كورد كه ته‌ژییه له‌ هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕی. هه‌موومان ڕاپۆرته‌كه‌ی "دیمستۆرا"مان له‌سه‌ر كه‌ركوك و ناوچه دابڕاوه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌ بیره. دیمستۆرا له‌ ڕاپۆرته‌كه‌یدا پڕژاوه‌ته سه‌ر كوردبوونی زاخۆ و هه‌ندێک ده‌ڤه‌ری تر كه زیاتر له‌ گاڵته‌جاڕی ده‌چێ تا ڕاپۆرتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، جگه له‌‌ زۆر هه‌ڵه‌ی زه‌قی تر كه‌ مرۆڤ دێنێته سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی ڕاپۆرتێكی گه‌مژانه‌یه یان دەنا خه‌ڵكیان پێ گه‌مژه‌یه.

ڕاپۆرتی ئه‌م دواییه‌ی ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی باشی له‌ناو میدیاكانی فارس زماندا هه‌بوو، به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌ندێک ڕاپۆرتی دیكه له‌سه‌ر كورد، كه خۆیانی لێ بێده‌نگ ده‌كه‌ن. وێده‌چێ ڕاپۆرته‌كه‌یان زۆر به‌دڵ بووبێ!

نه‌خشه‌یه‌كی پڕ له‌ كه‌موكوڕی له‌ سه‌ره‌تای ڕاپۆرته‌كه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌ كوردنشینه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات بڵاو كراوه‌ته‌وه و پاشانیش له‌چه‌ند به‌شێكدا باس له‌ مێژو و ژماره‌ی دانیشتوانی كورده‌كانی ڕۆژهه‌ڵات و چالاكییه‌كانی هه‌ڵسوڕاوانی مافی مرۆڤ و پێشێلكارییه‌كانی ئێران كراوه. من به‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی سه‌رپێی ڕاپۆرته‌كه‌ هه‌‌ندێك شتم لای خۆم یادداشت كرد، ئه‌گینا ئه‌گه‌ر به‌ قووڵی تاوتوێ بكرێت گومانم له‌وه‌دا نییه كه ده‌بێ ڕاپۆرتێكی تازه بنوسرێت. ئه‌وانه‌ی خواره‌وه هه‌ندێك ڕسته‌ن كه له‌ ڕاپۆرته‌كه ده‌رمهێناون بێ ئه‌وه‌ی شرۆڤه و تێبینی خۆمیان بخه‌مه پاڵ.

كاربه‌ده‌ستانی ئێران به‌ نیسبه‌ت هه‌ر چه‌شنه دژایه‌تی سیاسی له‌ ناوچه‌ كه‌مینەنشینەکان به‌تایبه‌ت له‌و شوێنانه‌ی پێشینه‌ی چالاكیی جیاخوازانه‌ی تێدا هه‌یه‌، هه‌ستیارن. (ل ٢، به‌شی یه‌كه‌م، كورته)

له‌كۆی گشتیی ٦٩ میلیۆن كه‌سیی ئێران، نزیكه‌ی چوار میلیۆن و نیوی، كه‌مینه‌ی قه‌ومی كورد پێكی دێنێت. (ل ٦)

له‌شۆڕشی ساڵی ٧٩وه تا ئێستا جگه‌ له‌ هه‌ندێک حاڵه‌ت كه‌مینه‌ی كورد له‌ پۆسته ده‌وڵه‌تییه‌كان دوره‌په‌رێز ڕاگیراوه (ل ٦، تۆ بڵێی ئه‌م حاڵه‌تانه كامانه بن؟)

یه‌كێک له‌م گروپه سه‌ره‌كییانه، حزبی چه‌پڕه‌وی كۆمه‌ڵه‌یه كه ساڵی ١٩٤٠ له‌ مه‌هاباد دامه‌زرا. (ل ٦ و ٧)

هاوینی ساڵی ١٩٤٥ كۆمه‌ڵه ناوی خۆی گۆڕی بۆ حزبی دیموكراتیكی كوردستانی ئێران. ئه‌م حزبه‌ له‌ساڵی ١٩٨٦ه‌وه له‌عێراق سه‌قامگیر بوه.(ل ٧)

به‌پێی قسه‌كانی وته‌بێژی ڕێبه‌ری حزبی دیموكرات، مسته‌فا هیجری ئه‌م حزبه هیچ چالاكییه‌كی چه‌كداری له‌ناوخۆی ئێران ئه‌نجام نادات. (ل ٧)

پاش شۆڕشی ٧٩ گروپێكی چه‌پگه‌رای تر كه خۆی به كۆمه‌ڵه ناوزه‌د ده‌كا، شه‌ڕی چه‌كداری دژی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی و به‌هیوای دامه‌زراندنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ له‌كوردستان ده‌ست پێكرد. (ل ٧)

پارتی كرێكارانی كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌توركیا خه‌بات ده‌كا. (ل ٧)

له‌ وه‌ڵامی پرسیاری خه‌باتی چه‌كداری حزب، ئاغای هاجی، وه‌ڵامی دایه‌وه، به‌ڵی ئه‌مه دروسته. (په‌راوێز، ل ٧) (پێش زه‌مینه)

ئایا حزوری هه‌ندێک كه‌سایه‌تی وه‌ك مه‌حمود بارزانی و جه‌لال تاڵه‌بانی له‌ گۆڕه‌پانی سیاسی عێراق بڵاوكردنه‌وه‌ی درۆو ده‌له‌سه‌یه (ل ١٠)

مسته‌فا بارزانی سه‌ركرده‌ی ناسراوی كوردستانی عێراق و باوكی سه‌رۆک كۆماری ئێستای كوردستانی عێراق مه‌سعود بارزانی. (په‌راوێز، ل ١٠)

مه‌حمود سادقی كه‌بودوه‌ند، ڕۆژنامه‌نوسی كوردیش له‌به‌ر نوسینه‌كانی سه‌ركوتی ده‌وڵه‌تی چێشت. (ل ١١)

ده‌وڵه‌ت به‌ توندی له‌به‌رامبه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵ سه‌باره‌ت به‌كۆمه‌ڵه یان حزبی دیموكراتیكی كوردستان له‌به‌ر پێشینه‌ی جیاخوازییان و پێشكه‌وتنه‌كانی پارتی كرێكارانی كوردستان حه‌ساسیه‌ت نیشان ده‌دات. (ل ١١) (ئاسته‌نگی له‌به‌رده‌م ئازادی ڕاده‌ربڕین)

فه‌رهاد كه‌مانگه‌ر، هاوكات مودیری ده‌بیرستانێكه له‌شاری كامیاران (ل ١٧) (ئاسته‌نگییه‌كان له‌به‌رده‌م ئازادیی كۆمه‌ڵه و حزب)

هه‌روه‌ك ده‌بینرێ ڕاپۆرته‌كه سه‌باره‌ت به‌مێژوو جوگرافیای كورد، كتێبی نوسه‌رانی غه‌یره كوردی وه‌ك حه‌مید حه‌میدی، نادر ئینتزار، كاوه بیات، ده‌یڤید مه‌كداول و كه‌ناڵه‌ بیانیه‌كانی وه‌ك بی بی سی كردۆته سه‌رچاوه و له‌هیچ كوێ ئاماژه‌یه‌كی بچووكی به‌ ئامار و ماتڕیاڵه كوردییه‌كان نه‌داوه و به‌مجۆره‌ش خۆی خستۆته خانه‌ی لایه‌نگرییه‌وه و به‌دیدی سه‌ڵته‌‌نتخوازو پان ئێرانیسته‌كانی دانیشتوی ئه‌مریكا نوسراوه. به‌ دوریش نییه كارمه‌ندێكی فارسی ئه‌و ده‌زگایه نوسیبێتی كه له‌هه‌مانكاتدا لایه‌نگری خاته‌مییه و له‌ ڕاپۆرته‌كه‌شدا ڕاشكاوانه باس له‌ مودێلێكی وه‌ک سه‌رده‌می خاته‌می ده‌كا بۆ كورده‌كانی دانیشتوی ئێران و له‌وه زیاتریان پێ ڕه‌وا نابینێ. ڕاپۆرته‌كه هه‌ر وه‌ک بڵێی هه‌وڵێک بێت بۆ سه‌رخستنی دوباره‌ی خاته‌می بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان، ڕیشه‌ی هه‌موو ئه‌م پێشێلكارییانه‌ی مافی مرۆڤ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه بۆ هاتنه سه‌ر كاری ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد و سه‌رده‌می خاته‌میش له‌ كوردستان به‌سه‌رده‌مێكی زێڕین ده‌زانێ.

بۆ بینینی ڕاپۆرته‌كه بڕوانه؛ گزارش مفصل سازمان دیدبان حقوق بشر در خصوص کردستان

مێد تیڤی و ته‌ڕه‌ته شه‌ش

 سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی


دامه‌زراندنی ته‌له‌ڤزیۆنی كوردی ته‌ڕه‌ته‌ شه‌ش، له‌ ڕووی ده‌نگدانه‌وه‌ی له‌ ئاستی شه‌قامی كوردی و جیهانیدا، له‌ دامه‌زراندنی یه‌كه‌م كه‌‌ناڵی كوردی مێد تیڤی ده‌چێ. به‌دوای مێد تیڤیدا، دامه‌زراندن و دروستبونی هیچ كه‌ناڵێكی كوردی به‌ میدیا تیڤی و ڕۆژ تیڤیشه‌وه، هێنده‌ی ته‌ڕه‌ته شه‌ش هه‌رای دروست نه‌کرد. ته‌ڕه‌ته شه‌ش له‌لای لایه‌نگران و نه‌یارانییه‌وه، هه‌یجانێكی هاوشێوه‌ی یه‌كه‌م ته‌له‌ڤزیۆنی دروستكرد. هه‌ر كه‌س به‌جورێک چاوه‌ڕوانی كردنه‌وه‌ی كه‌ناڵه‌كه بوو.

من له‌ ڕوی ده‌نگدانه‌وه‌یان ئه‌و دوو كه‌ناڵه‌م به یه‌كه‌وه هه‌ڵسه‌نگاند، ئه‌گینا به‌راوردكردنی مێد تێڤی كه له‌ نه‌بوونی ته‌له‌ڤزیۆنی كوردی هاته بوون، له‌گه‌ڵ ته‌ڕه‌ته شه‌ش كه له‌ زۆربونی ته‌له‌ڤزیۆنی كوردی هاته مه‌یدان، ئه‌سته‌مه و ئه‌رز و ئاسمانیان جیاوازه. مێد تیڤی له‌ دیاسپۆراوه ڕۆڵێكی به‌رچاوی هه‌بوو له‌دروستكردنی نه‌ته‌وه، به‌ڵام دیار نییه ته‌ڕه‌ته شه‌ش ڕۆڵێكی چۆن ده‌بینێ. به‌ دامه‌زراندنی ته‌‌ڕه‌ته شه‌ش، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان زمان و ناسیۆنالیزم، چۆن خوێندنه‌وه‌یه‌كیان بۆ ده‌كرێت؟

وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیارانه، په‌یوه‌ندییان به‌ پۆزۆسیۆنی داهاتووی ته‌ڕه‌ته شه‌شه‌وه هه‌یه. لێره‌دا من، له‌ ڕوانگه‌ی خۆمه‌وه، به‌ كورتی هه‌ندێك به‌راوردم كردووه له‌ نێوان ته‌ڕه‌ته شه‌ش و مێد تیڤیدا.

مێدتیڤی له‌ تاراوگه دامه‌زراو زیاتر له‌ ناوخۆ سه‌یر ده‌كرا.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش له‌ناوخۆ دامه‌زراوه‌ و زێده‌تر له‌ تاراوگه سه‌یری ده‌كرێت. 

سیاسییه‌كانی كورد دانی خێریان به‌ مێد تیڤی دانه‌ده‌نا و تا بۆیان كرابا باسیان نه‌ده‌كرد.
دیپلۆماتكاران و سیاسییه‌كانی كورد هه‌موویان باسی ته‌ڕ‌ه‌ته شه‌ش ده‌كه‌ن.

مێدتیڤی ته‌له‌ڤزیۆنی كوردێک بوو، خه‌ونی به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه ده‌بینی.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش ته‌له‌ڤزیۆنی ده‌‌وڵه‌تێكه، خه‌ونی به‌ نه‌بوونی كورده‌وه ده‌بینی.

مێدتیڤی به‌ حه‌زه‌ره‌وه نزیكی هونه‌رمه‌ندان و كه‌سایه‌تیه‌كانی كورد ده‌بۆوه.
هونه‌رمه‌ندان و كه‌سایه‌تیه‌كانی كورد، به‌ حه‌زه‌ره‌وه نزیكی ته‌ڕه‌ته شه‌ش ده‌بنه‌وه.

مێد تیڤی پاره‌ی نه‌ده‌دا و له‌ كارمه‌ندی كه‌م نه‌بوو.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش پاره‌یه‌كی زۆر ده‌دات و قه‌یرانی كارمه‌ندی هه‌یه.

ئه‌مریكا مێدتیڤی ب ه‌زمانحاڵی تیرۆر ده‌زانی.
ئه‌مریكا دامه‌زراندنی ته‌ڕه‌ته شه‌شی پێ باشه.

مێد تیڤی هه‌وڵی لێک نزیك كردنه‌وه‌ی زاراوه‌كانی زمانی كوردی ده‌دا.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش هه‌وڵی جیاكردنه‌وه‌ی زاراوه‌كان ده‌دات.

مێدتیڤی له‌ چوارچێوه‌ی پێشكه‌وتوترین یاساكان دامه‌زرا و پێشی پێ گیرا.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش له‌ ده‌ره‌وه‌ی دواكه‌وتوترین یاساكان دامه‌زراوه‌ و پێشی پێ نه‌گیرا.

مێد تیڤی تا بۆی كرابا فه‌رهه‌نگی كوردی بڵاو ده‌كرده‌وه.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش تا بۆی بكرێ په‌ره‌ به‌ فه‌رهه‌نگی غه‌یره كوردی ده‌دات.

كه‌سایه‌تی و هونه‌رمه‌نده‌كان له‌ ڕێگه‌ی مێدتیڤییه‌وه ده‌یانویست به‌ناوبانگ بن.
ته‌ڕه‌ته شه‌ش ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی هونه‌رمه‌ند و كه‌سایه‌تیه‌كانه‌وه به‌ناوبانگ بێت.

رادیۆی کوردی له‌ سویس

وەرگێڕانی: سەلاحەدین بایەزیدی
 
ڕادیۆی (لۆرا) له‌ سویس یه‌که‌م ڕادیۆیه که به‌چه‌ندین زمانان وه‌شان ده‌کات و ‌ساڵی ١٩٦٨ له‌ ژێر کاریگه‌ری بزوتنه‌وه‌ی لاوانی ئه‌وکات دامه‌زراوه. ڕادیۆکه بیست و پێنج ساڵه وه‌شان ده‌کات و کارمه‌نده‌کانی له‌ نه‌ته‌وه‌ی جیاجیا پێک هاتوون. خه‌باتکارانی ڕادیۆکه ده‌ڵێن ئه‌وان تێکۆشانێکی زۆریان داوه تا گه‌یشتونه‌ته ئه‌م قۆناغه. ڕادیۆکه به‌ بیست زمان به‌رنامه بڵاو ده‌کاته‌وه له‌وانە: زمانه‌کانی کوردی، تورکی، ئاڵمانی، کرواتی، ئیتالی، عه‌ره‌بی، فارسی و ئینگلیزی.

کرۆنۆلۆژیای ڕادیۆکه
ڕادیۆی لۆرا، ‌ساڵی ١٩٧٧ به‌ ناوی ڕادیۆی ئه‌ڵته‌رناتیڤی هه‌رێمی زوریخ (ALR) کاری ده‌کرد. ئه‌و ساڵانه بۆ وه‌رگرتنی مۆڵه‌تی وه‌شان سه‌ردانی لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌کان ده‌که‌ن، به‌ڵام هیچ وه‌ڵامێک وه‌رناگرن. ڕادیۆکه چوار ساڵ ڕاده‌وه‌ستێ و دواجار ١٩ی ئه‌یلولی ١٩٨١ به‌ هه‌وڵی کۆمه‌ڵێ لاوی ئۆتۆنۆمیخواز ده‌ست به‌ په‌خشی به‌رنامه‌کانی ده‌کاته‌وه، به‌ڵام به‌رده‌وام پارازێتی ده‌خرێته سه‌ر. بۆ وه‌رگرتنی مۆڵه‌ت به‌رپرسانی ڕادیۆکه له‌ ساڵی ١٩٨٣دا جارێکی تر سه‌ردانی لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌کان ده‌که‌ن و ئه‌مجاره به‌ شێوه‌یه‌کی فه‌رمی ده‌ست به‌وه‌شان ده‌که‌نه‌وه. ساڵی ١٩٨٦ به‌هۆی ئاگرکه‌وتنه‌وه که هێشتا هۆکاره‌که‌ی نه‌زانراوه، ستۆدیۆ و ئه‌ڕشیڤی ڕادیۆکه به‌ته‌واوی له‌ناو ده‌چێت. سه‌رئه‌نجام ڕادیۆکه ١ی چله‌ی ١٩٨٩ ده‌ست به‌په‌خشی ٢٤ کاتژمێری ده‌کات و ساڵی ١٩٩٣ به‌ هۆی قه‌یرانی ئابووری، نزیکه‌ی سه‌د کارمه‌ندی ڕادیۆکه ناچاری وازهێنان له‌کاره‌که‌یان ده‌بن. ساڵی ٢٠٠١ پاش گه‌شه‌پێدانێکی زۆر، ڕادیۆکه وه‌ک ناوه‌ندێکی سه‌ربه‌خۆ توانی درێژه به‌ کاره‌کانی بدات.
یه‌کێک له‌کارمه‌ندانی ڕادیۆکه به‌ناوی "سیمۆن سچۆفێلبێرگه‌ر" پێی وایه ئه‌و ڕادیۆیانه‌ی له‌ شه‌سته‌کان وه‌شانیان ده‌کرد، چالاکییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتیان ده‌گواسته‌وه و به‌مجۆره به‌رده‌وام بوو؛ ڕادیۆکه‌مان له‌ بۆشایی ئه‌و زانیارییانه‌ی بڵاو نه‌ده‌بوونه‌وه، هاته‌ مه‌یدان. به‌ دیدێکی چه‌پ ده‌یویست گوێکر بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. له‌ هه‌مبه‌ر زمانی سیسته‌م، ڕادیۆ بوو به‌ ده‌نگی ئه‌وانه‌ی ڕاسته‌وخۆ له‌ناو بویه‌ره‌کان دان. ئه‌وکات ڕادیۆی تایبه‌تیش هێشتا دانه‌مه‌زرابوو. (لۆرا) له‌ به‌رامبه‌ر وه‌شانه فه‌رمییه‌کان، ده‌نگێکی ئه‌لته‌رناتیڤ بوو.
"مارتین سچاله" یه‌کێکه له‌دامه‌زرێنه‌رانی ڕادیۆکەیە. ناوبراو ڕادیۆکه به‌ گرنگ ده‌زانێت چونکه یه‌که‌م ڕادیۆی سه‌ربه‌خۆیه له‌ سویس. ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ کاریگه‌رییه‌کانی ساڵی ١٩٦٨ گوتی؛ دامه‌زراندنی ڕادیۆ لۆرا په‌یوه‌ندی هه‌بوو به‌ جوڵانه‌وه‌ی لاوان له‌و ساڵه‌دا و به‌هۆی ئه‌وه‌ی فره‌زمان و فره‌چانده، گرنگییه‌کی تایبه‌تی هه‌یه.

وه‌شانی کوردی ڕادیۆکه
ڕادیۆی لۆرا له‌ سویس به‌زمانی هه‌مو ئه‌و گه‌لانه وه‌شان ده‌کات که له‌و وڵاته په‌نابه‌رن. ڕادیۆکه به‌کوردیش وه‌شان ده‌کات. بێژه‌ری به‌رنامه‌یه‌کی ڕادیۆ لۆرا به‌ناوی "ده‌نگی سه‌رهه‌ڵدانی کوردستان" مسته‌فا یڵدز نزیکه‌ی ده‌ ساڵه له‌و ڕادیۆیه‌دا کار ده‌کات و له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به‌هۆی که‌مبونی کارمه‌ند، ناچار بووه له‌ به‌شی تورکیشدا کار بکات، ئه‌و ده‌ڵێ؛ پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌گه‌ڵ هه‌ڤاڵێکی ترم به‌ناوی "دوران" به‌شی کوردیمان دامه‌زراند. یڵدز باسی له‌وه‌ش کرد که سه‌ره‌تا له‌بری ئه‌وه‌ی گرنگی بده‌نه به‌رنامه‌کان، زیاتر گرنگیان ده‌دا به‌زمانی کوردی و به‌مجۆره به‌رده‌وام بوو "بۆ ئه‌وه‌ی وه‌شانه‌که‌مان به‌ کوردییه‌کی پاراو بێت، کۆمه‌ڵێک هێڵی سوورمان ده‌ستنیشان کرد. چونکه له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه، ئه‌مه خواستی سه‌ره‌کیمان بوو، پێداگریمان له‌سه‌ر کرد. پاش ئه‌م پێداگرییه بووینه خاوه‌ن گوێگرێکی زۆر.
یڵدز ئاماژه‌ی به‌وه‌دا کوردان له‌به‌ر زمانه‌که‌یان ڕوبه‌ڕوی گه‌له‌ک زه‌خت و زۆری بونه‌ته‌وه‌ و سه‌باره‌ت به‌ ناوه‌ڕۆکی به‌رنامه‌کانیشیان گوتی "له‌به‌رنامه‌کانماندا بایه‌خ به‌ ڕۆژه‌ڤ ده‌ده‌ین تا گوێگران کاتێکی خۆشمان له‌گه‌ڵ به‌رنه سه‌ر. ئێمه پێشڤه‌چوونه چاندو هونه‌رییه‌کانی کورد ده‌شۆپێنین و بۆ گوێگره‌کانی ده‌خه‌ینه ڕو. له‌به‌رنامه‌مان دایه له‌ وه‌شانی نوێدا زێده‌تر گرنگی بده‌ینه پرۆگرامی چاندی و له‌ ئێستاوه زۆر دۆسیه‌مان ئاماده کردوه. یڵدز گوتیشی ئه‌مانه گشتیان به‌ بۆچوونی ئێمه نرخگه‌لێکی گرنگن که له‌ئه‌نجامی ته‌ڤگه‌ری ئازادی کورددا به‌دی هاتوون.
 هه‌روه‌سا زۆر له‌خه‌باتکارانی ڕادیۆکه له ڕێکخراوه خێرخوازییه‌کاندا ده‌خه‌بتن. "ئه‌نجیلۆ تیناری" ساڵی ١٩٨٦ وه‌ک په‌نابه‌رێک ڕووی کردۆته سویس و له‌ به‌شێکی ڕادیۆکه به‌ناوی (لۆرا ئیتالیانۆ) به‌رنامه پێشکه‌ش ده‌کات. له‌به‌رنامه‌که‌دا به‌هاوکاری دیتر ئه‌ندامان و گوێگره‌کان، هه‌ڵوه‌سته له‌سه‌ر ڕه‌وشی په‌نابه‌ران ده‌کات. ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ کاره‌کانی خۆی ئاوا ده‌ڵێ؛ ئێمه وه‌کوو تیمی به‌رنامه‌ی لۆرا ئیتالیانۆ و گوێگرانی به‌رنامه‌که پاره کۆ ده‌که‌ینه‌وه و ده‌ینێرین بۆ ئه‌و زارۆکانه‌ی له‌ دۆخێکی خراپدا ده‌ژین. هه‌ندێ جاریش به‌رنامه‌ و شه‌وی تایبه‌ت بۆ مناڵان ئاماده ده‌که‌ین.

به‌رنامه‌ی تایبه‌ت به‌ ژنان
رادیۆکه سه‌باره‌ت به‌ بوونی به‌رنامه‌ و نێرینی تایبه‌ت به‌ ژنان سه‌رنج ڕاکێشه. ئایشێ نه‌سرین به‌رنامه‌یه‌ک پێشکه‌ش ده‌کا به‌ناوی (کاساندرالار) که به‌رنامه‌یه‌کی فره‌زمانییه. ئایشێ نه‌سرین ده‌ڵێ له‌ به‌رنامه‌که‌دا گرنگی به‌ ژنان ده‌ده‌ن و به‌مجۆره به‌رده‌وام بوو "ئێمه له‌ به‌رنامه‌کانماندا بایه‌خ ده‌ده‌ین به بابه‌تگه‌لی وه‌ک ویژدان، به‌ربه‌ره‌کانی دژی شه‌ڕ، نه‌ته‌وه‌په‌رستی و .... گرنگی به‌ کێشه‌ زایه‌ندییه‌کانیش ده‌ده‌ین."
ڕادیۆ لۆرا به‌جیهانبینیه‌کی چه‌پەوە هه‌وڵ ده‌دا خۆ بگه‌یه‌نێته په‌نابه‌رانی تورک زمانیش. کارمه‌ندێکی ڕادیۆکه به‌ ناوی "سۆنگول چیفتچی" باسی چیرۆکی ژیانی خۆی ده‌کات. چیفتچی ئه‌ندامی ڕێکخراوێکی چه‌پی تورکی بووه، له‌ ئه‌نجامی سه‌رما و سۆڵدا، هه‌ر دو قاچی له‌ده‌ست داوه. له‌ باسی ئه‌وان ڕۆژاندا ده‌ڵێ "ساڵانی هه‌شتاکان بزوتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕیم ناس کرد. ئاخروئۆخری ساڵی ١٩٨٨ ڕێگه‌ی چیام گرته به‌ر. له‌ تێکهه‌ڵچونێکدا، زۆر له‌ناو به‌فردا مامه‌وه و قاچه‌کانم سووتان. پاش ئه‌وه‌ی بردیانمه‌ دکتۆر، وتیان پێویسته قاچه‌کانم ببڕدرێنه‌وه و هیچ ڕێگه‌یه‌کی دیکه نه‌مابوو. ماوه‌یه‌ک له‌ تورکیا به‌ نایاسایی ژیام و دوایی له‌ وڵات ده‌رکه‌وتم. چیفتچی له‌ساڵی ٢٠٠٧ه‌وه به‌ شێوه‌یه‌کی چالاک له‌ رادیۆی لۆرادا کار ده‌کات.

سه‌رچاوه‌ی ڕاپۆرت: ڕۆژنامه‌ی ئازادیا وه‌لات

لێرەوە گوێ لە بەرنامەکانی ڕادیۆکە بگرە

داهاتووی سەرکردەکانی کوردستانی عێراق

نه‌بوونی تاڵه‌بانی، زه‌مینه‌یه‌ک بۆ سه‌رۆکایه‌تی گشتی بارزانی

مراد وه‌یسی
له‌ فارسییه‌وه: سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی

 
باسکردن له‌ قۆناغی پاش تاڵه‌بانی له‌ناو کورده‌کانی عێراقدا ده‌ستی پێکردووه. له‌ ماوه‌ی چه‌ند کاتژمێری ڕابردوودا هه‌ندێک سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ بانگه‌شه‌یان کرد که‌ جه‌لاڵ تاڵه‌بانی له‌ سه‌رکردایه‌تی یه‌کێتیی نیشتمانیدا نامێنێته‌وه. هه‌واڵێک که خێرا له‌ لایه‌ن وته‌بێژی یه‌کێتیی نیشتمانی و نازم ده‌باغی نوێنه‌ری ئه‌و حزبه له‌ تاران به‌ توندی ڕه‌ت کرایه‌وه.
ئه‌م هه‌واڵه به‌ شێوه‌یه‌کی لۆژیکی ناکرێ ڕاست بێت چونکه تاڵه‌بانی له‌ ڕاستیدا هێشتا له‌وپه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و حزبی و خۆشه‌ویستن دایه. له‌ناو یه‌کێتی نیشتمانیشدا هێشتا قسه‌ی یه‌که‌م و دوایی تاڵه‌بانی ده‌یکات و ڕه‌خنه‌گره ناوخۆییه‌کانی هێشتا له‌ هه‌لومه‌رجێکدا نین که بتوانن زیانی ئه‌وتۆ به‌ سکرتێریی ئه‌و بگه‌یه‌نن. ته‌نانه‌ت به‌گرتنه‌جڵه‌و و دورئه‌ندێشی تاڵه‌بانی له‌پێناو دامه‌زراندنی یه‌کده‌نگی و هاوڕایی له‌ناو عێراقییه‌کان له‌ میانه‌ی واژۆکردنی ڕێککه‌وتننامه له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا، له‌لای سیاسه‌تمه‌داره عێراقییه‌کانیش ڕێزی زیاتر بووه.

له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌‌شدا ئه‌گه‌ر له‌ سۆنگه‌ی ڕێزگرتن له‌ تاڵه‌بانی وه‌ک یه‌کێک له‌ دۆسته خوێنگه‌رم و له‌مێژینه‌کانی ئێران و ئێرانیه‌کان ئه‌ولاتر بڕۆین و له‌ ڕوانگه‌یه‌کی واقعگه‌رایی سیاسیه‌وه بڕوانینه بانگه‌شه‌کانی ئه‌مدواییه ده‌رباره‌ی ته‌ندروستی و سکرتاریه‌تی یه‌کێتیی نیشتمانی، به‌سه‌رنجدان به‌ نه‌خۆشی دڵ و زێده‌بونی ته‌مه‌نی، مه‌سه‌له‌ی جێگری تاڵه‌بانی مه‌سه‌له‌یه‌کی زۆر گرنگ و ستراتیژییه. بوون و نه‌بوونی تاڵه‌بانی بۆ سه‌رجه‌م کوردانی عێراق له‌ ڕوانگه‌ی پاراستنی سه‌نگی کورد له‌ هاوکێشه‌کانی داهاتووی عێراق و پێشگرتن له‌ که‌مبوونه‌وه‌ی ڕوڵ و پێگه‌ی کورد له‌ پڕۆسه‌ی ڕاوێژ و مشتومڕو بڕیاردانه گشتیه‌کانی وڵاتدا گرنگه، هه‌روه‌ها بۆ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان و پارتی دیموکرات له‌ ڕوانگه‌ی داهاتووی سه‌رکردایه‌تی کورده‌کانی عێراقه‌وه، بۆ ئه‌ندامان و کادیره باڵاکانی یه‌کێتی نیشتمانیی له‌ دیدی ده‌ستنیشانکردنی سه‌رۆکێکی نوێ له‌ غیابی سه‌رکرده‌یه‌کی کاریزماتیک و باڵاده‌ست نه‌بوونی ڕه‌های کاندیده‌کانی جێگره‌وه‌ی تاڵه‌بانی له‌سه‌ر یه‌کتری، بۆ هه‌موو عێراقییه‌کان له‌ ڕوانگه‌ی دۆزینه‌وه‌ی سه‌رۆک کۆمارێکی نوێ وه‌ک جێگری سه‌رۆک کۆمارێکی به‌ئه‌زمون و خودان ته‌گبیری وه‌ک جه‌لاڵ تاڵه‌بانی و ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ژێر باندۆڕی هاوکێشه‌کانی عێراق دان له‌ ڕوانگه‌ی ڕێکخستنی په‌یوه‌ندییه‌کانیان له‌گه‌ڵ یه‌کێتیی نیشتمانی، کورده‌کان و ده‌وڵه‌ت و حکومه‌تی عێراق گرنگه.

ئێستا تاڵه‌بانی یه‌کێکه له‌و دوو کۆچکه‌ی سه‌رکردایه‌تی کورده‌کانی عێراق. له‌ئه‌نجامی ‌دابه‌شکردنی کارێکی ڕێکخراودا، بارزانی له‌پۆستی سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستانه‌وه هه‌ڵوێستی تایبه‌ت و ساف و بێ سانسۆڕ و بێ چه‌ند و چوونی کورده‌کان ده‌خاته ڕو و تاڵه‌بانی وه‌ک سه‌رۆککۆماری عێراق ڕۆڵی به‌شداری کورده‌کان له‌ئاستی باڵا و ستراتیژی حکومه‌تی عێراقدا ده‌بینێت. هێڵی ده‌رچوونی ئه‌م کاردابه‌شکردنه‌، شه‌فافیه‌تی قسه‌کانی بارزانی له‌ ده‌ربڕینی بۆچوون و ڕوانگه‌کانی کورد له‌لایه‌ک و ئه‌ده‌بیاتی به‌رژه‌وه‌ندیخواز و هێمن تری تاڵه‌بانی له‌لایه‌کی تر دایه.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر ڕۆژێک تاڵه‌بانی نه‌مێنێ، مه‌سه‌له‌ی یه‌که‌م، ده‌ستنیشانکردنی سکرتێرێکی نوێ بۆ یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان و ته‌نانه‌ت داهاتووی ئه‌م ڕێکخراوه‌یه له‌ غیابی تاڵه‌بانیدا ده‌بێت. ویستی تایبه‌تی تاڵه‌بانی، هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆکێکی ئه‌مڕۆیی تر، جێ که‌وتووتر له‌‌ناو کۆڕ و کۆمه‌ڵه سیاسیه‌کانی عێراق و ناسراوتره له‌ ناوه‌نده ناونه‌ته‌وه‌ییه‌کاندا. دکتۆر به‌رهه‌م ساڵح جێگری ئێستای سکرتێری گشتی یه‌کێتی نیشتمانی و جێگری ئابوری سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراق که‌سی متمانه‌پێکراو و دڵخوازی تاڵه‌بانییه چونکه دکتۆر به‌رهه‌م له‌ساڵانی خه‌بات دژی سه‌دام حسێن له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات خه‌ریکی خوێندن بوو و له‌ساڵانی پاش ڕوخانی حکومه‌تی به‌عس و به‌پشتیوانی تاڵه‌بانی به‌رده‌وام یه‌کێک له‌به‌شه گرنگه‌‌کانی کورده‌کانی له‌ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی به‌ده‌سته‌وه بووه. 

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ڕه‌وتێکی تر که له‌ناو خۆی یه‌کێتیدا له‌ قۆناغه‌کانی خه‌بات دژی سه‌دام له‌ناوخۆدا ئاماده‌گی هه‌بوه و به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو له‌خه‌باتی چه‌کداری و خۆڕاگرتن له‌به‌رامبه‌ر شه‌ڕ و ئاواره‌ییدا ئاماده بووه، له‌گه‌ڵ بوونه سکرتێری دکتۆر به‌رهه‌مدا هاوڕا نییه. کۆسره‌ت ڕه‌سوڵ جێگره‌که‌ی تری سکرتێر و نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌ندامی باڵای ده‌فته‌ری سیاسی (له‌وه ده‌چێ نووسه‌ر ئاگای له‌ هه‌ندێک ڕووداوی سیاسی مه‌یدانه‌که نه‌بێت، چونکه نه‌وشیروان مسته‌فا له‌مێژه له‌ناو یه‌کێتی نیشتمانی کوردستاندا نه‌ماوه ـ وه‌ڕگێڕ) دوو که‌سایه‌تی به‌رچاون که نوێنه‌رایه‌تی ئه‌م بۆچوونه ده‌که‌ن له‌ناوخۆی حزبدا. کۆسره‌ت ڕه‌سوڵ ئێستا گرنگترین نوێنه‌ری یه‌کێتی نیشتمانییه له‌حکومه‌تی ئیتیلافی هه‌رێمی له‌گه‌ڵ بارزانیدا له‌ هه‌ولێر و پۆستی جێگری سه‌رۆکی هه‌رێم (مه‌سعود بارزانی) هه‌یه. به‌ڵام نه‌وشیروان مسته‌فا چه‌ندین ساڵه که ئیتر له‌په‌راوێز دایه.

ده‌نگۆی ئه‌وه هه‌یه که ناوبراو چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر سه‌رۆکایه‌تی کوده‌تایه‌کی ناو حزبی له‌ناو ده‌فته‌ری سیاسی یه‌کێتیدا به‌ده‌سته‌وه بووه. هه‌روه‌ک له‌ ناوه‌نده کوردییه‌کانی باکوری عێراقدا باوه، ئه‌م شێوه کوده‌تایه به‌ده‌رکردنی به‌یانێکی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی کۆمه‌ڵێک له‌ئه‌ندامانی ده‌فته‌ری سیاسی یه‌کێتی دژی تاڵه‌بانی ده‌ستی پێکرد به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی ‌پشتگیریی مه‌سعود بارزانی سه‌رۆکی پارتی دیموکرات له‌هاوتا کۆنه‌که‌ی (تاڵه‌بانی) ناکام مایه‌وه. به‌هه‌ر حاڵ نه‌وشیروان مسته‌فا ئێستا ڕۆڵێکی که‌مڕه‌نگی له‌گۆڕانکارییه‌کانی کوردستان و عێراقدا هه‌یه به‌ڵام ناتوانین بڵێین کاریگه‌ریی له‌سه‌ر کادیره حزییه‌کان نییه. ئه‌گه‌ر تاڵه‌بانی له‌ماوه‌ی ژیانی خۆیدا سکرتێرێکی نوێ هه‌ڵبژێرێت شانسی به‌رهه‌م ساڵح له‌هه‌مویان زیاتره و ئه‌گه‌ر سکرتێری نوێ پاش مه‌رگی تاڵه‌بانی هه‌ڵبژێردرێت، ئه‌گه‌ری ئه‌وه هه‌یه  کادیره ئۆپه‌راسیۆنییه‌کان له‌ که‌ین و به‌ین دابن دژی به‌رهه‌م ساڵح و پێشگرتن له‌ده‌ستنیشانکردنی وه‌ک سکرتێری نوێ.

له‌وانه گرنگتر، جیاواز له‌وه‌ی چ که‌سێک ده‌بێته جێگری تاڵه‌بانی له‌ یه‌کێتی نیشتمانی کوردستاندا، گریمانه‌ی تۆکمه‌تر، لاوازیی پێگه‌ی یه‌کێتی نیشتمانی ده‌بێت به‌ نیسبه‌ت پارتی دیمۆکراتی کوردستان به‌ سه‌رۆکایه‌تی مه‌سعود بارزانی له‌ ئاستی سه‌رۆکی گشت کورده‌کانی عێراق. کاریزمای که‌سایه‌تی و پێشینه‌ی دورودرێژی خه‌بات و چالاکی سیاسی تاڵه‌بانی ڕێگه‌ی له‌به‌رده‌م تاڵه‌بانی کردبۆوه تا له‌ژێر سێبه‌ری سه‌رۆکایه‌تی ڕه‌وته ڕۆشنبیر و نوێ بیره‌کان، ڕێبه‌رایه‌تی مه‌لا مسته‌فا بارزانی سه‌رۆکی پێشوی کورده‌کانی عێراق بخاته ژێر پرسیاره‌وه و پاش نسکۆی کورده‌کان له‌خه‌باتی چه‌کداری ١٩٧٥، یه‌کێتی نیشتمانی له‌چوارچێوه‌ی ڕه‌خنه له‌ ڕێبازی سه‌رۆکایه‌تی و خه‌باتی مه‌لا مسته‌فا دابمه‌زرێنێ و تا سنوری ململانێی تا ڕاده‌یه‌ک یه‌کسان له‌گه‌ڵ پارتی دیموکرات به‌رێته پێش.

مه‌سعود بارزانیش سه‌ره‌ڕای ناکۆکیی له‌مێژینه‌ی له‌گه‌ڵ تاڵه‌بانی و ته‌نانه‌ت شه‌ڕی ناوخۆی پێنج ساڵه‌ی کورده‌کان (١٩٩٣ ـ ١٩٩٨) نه‌یتوانی پاشه‌کشه به‌ ڕۆڵ و پێگه‌ی تاڵه‌بانی بکات و له‌ سه‌روبه‌ندی ڕوخانی سه‌دام، به‌ سڕینه‌وه‌ی ناکۆکییه‌ کۆنه‌کان ملی بۆ یه‌کێتیه‌کی ستراتیژ نا له‌گه‌ڵ یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان و خودی جه‌لاڵ تاڵه‌بانیدا که تا ئێستاش ئه‌م یه‌کگرتنه به‌رده‌وامه. هه‌ڵبه‌ت له‌ غیابی تاڵه‌بانیدا له‌وانه‌یه هه‌لومه‌رج بۆ داقورتاندنی به‌ره‌به‌ره‌ی یه‌کێتی نیشتمانی له‌ناو پارتی دیموکرات یاخود نوشوستی به‌ره به‌ره‌ی بره‌خسێت و زه‌مینه بۆ سه‌رۆکایه‌تی گشتی مه‌سعود بارزانی له‌ پێکهاته‌ی سه‌رکردایه‌تی کورده‌کانی عێراقدا بێته‌ ئاراوه. بێگومان له‌لایه‌کی تره‌وه ئه‌م گۆڕانکارییانه بۆ هه‌ندێک وڵاتی وه‌ک ئێران که‌ ساڵانێکی دورودرێژه و له‌ سێ ده‌یه‌دا له‌گه‌ڵ سه‌رۆکایه‌تی هاوته‌ریبی تاڵه‌بانی ـ بارزانی هه‌ڵسوکه‌وتیان هه‌بووه، شیاوی تێڕامانه و پێداچونه‌وه‌ی سیاسه‌ته‌کانی ئێران له‌به‌رامبه‌ر باکوری عێراق ده‌کاته‌ شتێکی پێویست. بابه‌تێک که هه‌ر له‌ ئێستاوه ده‌توانێت لایه‌نێکی جدی له‌ داهاتووبینی ئێران له‌به‌رامبه‌ر گۆڕانکارییه‌کانی عێراق و کورده‌کانی عێراق بۆ خۆی ته‌رخان بکات.

سه‌رچاوه: دیپلوماسی ایرانی

هه‌وڵی وه‌ڕێخستنه‌وه‌ی ڕێنێسانس له‌ ئارادایه‌؛ سایته‌که‌ ده‌کرێته‌ موڵکی گشتی

 ڕێنێسانس نیوز؛ یه‌کدابه‌دووی ڕاوه‌ستانی وه‌شانی ئاسایی بنکه‌ی ئینته‌رنێتیی (ڕێنێسانس) و دوای ئه‌وه‌ی شارۆمه‌ندانی ئه‌و رۆژنامه‌ ئه‌لکترۆنییه‌ بیرۆکه‌ی وه‌ڕێخستنه‌وه‌یان هێنایه‌ گۆڕێ، کۆمه‌ڵێک چالاکی بزاوتی ڕۆشنبیری ـ ڕۆژنامه‌گه‌ریی کوردی له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات که‌وتوونه‌ خۆ و شیمانه‌ ده‌کرێ له‌ چه‌ند حه‌وتووی داهاتوودا وه‌شانی ئاسایی ڕێنێسانس ده‌ست‌پێبکاته‌وه‌.

وته‌بێژێک له‌ سه‌ر ناوی "کومیته‌ی وه‌ڕێخستنه‌وه‌ی ڕێنێسانس"، که‌ دوای ڕاگرتنی وه‌شانی سایته‌که‌مان دامه‌زراوه‌، پێێ ڕاگه‌یاندین که‌ له‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی پشتیوانیی ئابووری دان بۆ بنکه‌ی ئینته‌رنێتیی (ڕێنێسانس)، هه‌ر وه‌ک ئاماژه‌ی به‌وه‌ش کرد که‌ ئه‌و پشتیوانییه‌ ڕێڕه‌وێکی ته‌واو حقووقی و، به‌دووریش ده‌بێ له‌ هه‌ر چه‌شنه‌ گرێدراوییه‌کی سیاسی ـ حیزبی.

ستافی پێشووی ڕێنێسانس ساڵی ڕابردوو، له‌پێناو ده‌سته‌به‌رکردنی پشتیوانیی مه‌عنه‌وی و ئابووریدا بۆ سایته‌که‌، به‌ هاوکاریی چه‌ند دڵسۆزێکی بزاوتی ڕۆشنبیریی کوردی کۆمه‌ڵه‌یه‌کی ڕۆشنبیریی له‌ وڵاتی سوێد دامه‌زراندبوو، که‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش‌ خێرا له‌ شوێنی په‌یوه‌ندیدار تۆمار و ئیزنی چالاکیی پێدرا،‌ به‌هۆی نه‌بوونی کادری خۆبه‌خش، نه‌کرا درێژه‌ به‌ هه‌وڵه‌کانی بدا.

وته‌بێژه‌که‌‌ی "کومیته‌ی وه‌ڕێخستنه‌وه‌ی ڕێنێسانس" له‌و بواره‌وه‌ ڕایگه‌یاند: "کۆمه‌ڵێکی زۆر چالاکی ڕۆشنبیری ـ ڕۆژنامه‌گه‌ریی کوردی، وێڕای سه‌دان شارۆمه‌ندی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی وڵات، بیرۆکه‌ی پشتیوانیکردن له‌ وه‌شانی (ڕێنێسانس)یان هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ و ئێمه‌ش، به‌ پشتبه‌ستن به‌و پشتیوانییه‌ مه‌عنه‌وییه‌، به‌ته‌ماین "کۆمه‌ڵه‌ی ڕێنێسانس" چالاک بکه‌ینه‌وه‌ و ڕێگا له‌ داخرانی ئه‌و ناوه‌نده‌ ئه‌لکترۆنییه‌ بگرین."

وته‌بێژه‌که‌ ڕوونیشیکرده‌وه‌ که‌ له‌ حه‌وتووی داهاتوودا ده‌ست ده‌که‌ن به‌ ئه‌ندامگرتن له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان و زانیاریی پێویستیش سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی به‌ئه‌ندامبوون و ڕه‌وانه‌ کردنی یارمه‌تیی ئابووری، هه‌ر له‌ ڕێگای (ڕێنێسانس)ه‌وه‌ بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌.

ئه‌ندامه‌که‌ی کومیته‌ی وه‌ڕێخستنه‌وه به‌و بۆنه‌وه‌ داواشی له‌ شارۆمه‌ندانی کورد کرد له ‌هه‌ر شوێنێک‌ که‌ هه‌ن، له‌ڕێگای بوونه‌ ئه‌ندام له‌ "کۆمه‌ڵه‌‌ی ڕێنێسانس"‌ و به‌خشینی مانگانه‌دا، پشتیوانیی مادی و مه‌عنه‌وی له‌ هه‌وڵه‌کانیان بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی، هه‌ره‌ک گوتی: "ڕێگا نه‌ده‌‌ین ئه‌و پلاتفۆڕمه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ی بزاوتی ڕۆژنامه‌گه‌ریی ئه‌لکترۆنیی کوردی له‌وه‌شان بکه‌وێت."

به‌گوێره‌‌ی ڕێساکانی "کۆمه‌ڵه‌ی ڕێنێسانس"، که‌ ساڵی ڕابردوو ئاماده‌کراون  (له‌داهاتوودا وه‌رده‌گێڕدرێنه‌ سه‌ر زمانی کوردی و بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌ ئابووری و ڕۆشنبیرییه‌کانی کۆمه‌ڵه‌که‌، که‌ سیاسه‌تی وه‌شانی سایته‌که‌ش له‌خۆده‌گرن، به‌دوور ده‌بن له‌ هه‌ر چه‌شنه‌ گرێدراوی و مه‌یلێکی حیزبی و، به‌ ته‌واویش شه‌فاف و کراوه‌ ده‌بن بۆ هه‌موو شارۆمه‌ندانی کورد و به‌ تایبه‌تیش بۆ چاودێران.

ئه‌ندامه‌که‌ی کومیته‌ی وه‌ڕێخستنه‌وه‌‌ی (ڕێنێسانس) ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌زموونێکی نوێ وه‌سفکرد له‌ مه‌یدانی ڕۆژنامه‌گه‌ریی کوردیدا و به‌هه‌نگاوێکی ئه‌رێنیشی زانی له‌ ئاراسته‌ی به‌خه‌ڵکیکردنی ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ی ده‌سته‌ڵاتدا.

ئێمه‌ ستافی پێشووی (ڕێنێسانس)، وێرای سپاس له‌و هه‌موو پشتیوانییه‌ مه‌عنه‌وییه‌ که‌ تا ئێستا لێمان کراوه‌، هه‌وڵه‌‌کان به‌ واتادار ده‌نرخێنین و پێشمانوایه‌ شانازی و ده‌رفه‌تێکی مێژووییمان پێ ڕه‌وا بینراوه‌، که‌ به‌ته‌ما نین له‌ ده‌ستی بده‌ین. وه‌ک نیشانه‌ی وه‌فاداریش به‌و پشتیوانییه‌، له‌ ئه‌گه‌ری سه‌رکه‌وتنی هه‌وڵه‌کاندا، سایتی (ڕێنێسانس) به‌ موڵکی گشتی ڕاده‌گه‌یه‌نین و هه‌ر به‌وجۆره‌ش هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ین.

بۆ وه‌شانی داهاتووش، ته‌نیا ئه‌وه‌نده‌مان پێده‌کرێ که‌ ئومێده‌واربین شارۆمه‌ندانی سایته‌که‌ (پشتیوانان؛ ئه‌ندامان) به‌ شیاوی به‌ڕێوه‌به‌ریی ئه‌و پلاتفۆڕمه‌ خه‌ڵکییه‌مان بزانن.

هه‌روه‌ک له‌ بۆچوونی زۆربه‌ی خوێنه‌رانماندا ده‌رده‌که‌وێ، ڕێنێسانسی پێشوومان توانیبووی ئاستێکی باش له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕین ده‌سته‌به‌ر بکا و ئه‌وه‌ش له‌هه‌ندێ بۆچووندا، وه‌ک ئه‌زموونێکی به‌که‌ڵک بۆ دێموکراسی به‌ناوکراوه‌. له‌و ئاقاره‌دا، ئه‌گه‌ر شه‌ره‌فی به‌ڕیوه‌بردنی ڕێنێسانسی داهاتوومان پێ ڕه‌وا ببینرێ، په‌یمان ده‌ده‌ین له‌ دیالۆگی به‌رده‌وامدا بین له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر و پشتیوانانه‌کانماندا، له‌پێناو به‌خه‌ڵکیترکردن (ڕێنێسانس) و ده‌سته‌به‌رکردنی ئازادیی ته‌واوی راده‌ربڕیندا.

له‌ ئێستاشه‌وه‌ جه‌ختی ده‌که‌ینه‌وه‌‌، هه‌ر بودجه‌یه‌ک که‌ له‌ ڕێگای "کۆمه‌ڵه‌ی ڕێنێسانس"ـه‌وه‌ پێمان بدرێ، به‌ شێوه‌یه‌کی شیاو و به‌ شه‌فافیه‌تێکی ته‌واوه‌وه‌، به‌ سه‌ر په‌یامنێر و هاوکارانماندا دابه‌شی بکه‌ین، له‌ ناوخۆی وڵات.

تا کۆتایی حه‌وتووی داهاتوو (٢٥ی جه‌نیڤه‌ری) ئه‌نجامی خۆڕێکخستنه‌وه‌که‌ بۆ ڕای گشتی ئاشکرا و، زانیاریی پێویستش سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی بوونه‌ ئه‌ندام و ناردنی یارمه‌تی، له‌ڕێگای سایته‌که‌وه‌ بڵاو ده‌کرێته‌وه‌.

له‌کۆتاییشدا به‌ پێویستی ده‌زانین ئه‌وه‌ ڕوون بکه‌ینه‌وه‌ که‌، ده‌ست‌پێکردنه‌وه‌‌ی وه‌شانی ئاسایی (ڕێنێسانس)، ته‌واو گرێدراوی ڕێژه‌ی ئه‌ندامان و ئه‌و مانگانه‌یه‌، که‌ ئێوه‌ شارۆمه‌ندانی "ڕێنێسانسی نوێ"  ده‌یده‌ن به‌ "کۆمه‌ڵه‌ی ڕێنێسانس".

دیسان خۆشمان ده‌وێن

که‌ریم مه‌ره‌سه‌نه‌ و سه‌لاحه‌دین بایه‌زیدی
١٧ی جه‌نیڤه‌ریی ٢٠٠٩

ماڵئاوایی له ڕێنێسانس

سه‌رئه‌نجام دوای نزیک به‌ سێ ساڵ وه‌شانی ڕۆژانه‌، که‌ بێگومان له‌ ئه‌نجامی شه‌ونخونی و خۆماندووکردنی خۆبه‌خشانه‌ و به‌رده‌وامی چه‌ند هاوڕێ و هاوکارێکی دڵسۆزمانه‌وه‌ مه‌یسه‌ر بووه‌، ڕایده‌گه‌یه‌نین که‌ به‌هۆی سه‌رقاڵبوون به‌ کاروباری دیکه‌وه‌، که‌ پێوه‌ندییان به‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی ئێمه‌ کارگێڕه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ڕێنێسانسه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌م کاته‌وه‌ وه‌شانی ئاساییمان ڕاده‌گرین؛ هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ به‌هیچ جۆرێک به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ به‌ته‌واوی له‌ کاری ڕۆژنامه‌گه‌ری دابڕێین و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ تاک و ته‌را، له‌ پلاتفۆڕمگه‌لکی دیکه‌دا درێژه‌ به‌ کارکردن ده‌ده‌ین، هه‌رچه‌ند ئه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی ڕۆژانه‌ش نه‌بێ، هه‌روه‌ها له‌وه‌ش دڵنیاتان ده‌كه‌ینه‌وه كه ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رجی خۆمان ئاسایی بۆوه، دیسان بگه‌ڕێینه‌وه لاتان.

ئه‌رشیڤی ڕێنێسانس، تا کاتی ته‌واوبوونی گرێبه‌سته‌که‌مان له‌گه‌ڵ ڕاژه‌کار (Server) وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌ و دواتریش، لانیکه‌م یه‌کێک له‌ ئێمه‌، به‌ ته‌مایه‌ سایته‌که‌ بکاته‌ وه‌بنووسێکی تاکه‌که‌سی بۆ کۆکردنه‌وه‌ی کاره‌کانی داهاتووی.

له‌ کۆتاییدا وێرای سپاس له‌ هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ (نووسه‌ر، ڕۆژنامه‌نووس، هه‌واڵنێر و هه‌واڵنووس) ده‌که‌ین که‌ له‌و ماوه‌یه‌دا یارمه‌تییان داوین، پێزانینی خۆشمان بۆ خوێنه‌ره‌کانمان دێنینه‌ زمان، که‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ماوه‌یه‌دا به‌ته‌نیایان نه‌هێشتینه‌وه‌. خۆشمان ده‌وێن ...


تا ڕێنێسانسێکی دیکه‌ ماڵتان ئاوه‌دان

که‌ریم مه‌ره‌سه‌نه‌ و سه‌لاحەدین بایه‌زیدی
به‌ نوێنه‌رایه‌تیی دیکه‌ی هاوڕێیانمان له‌ ستافی ڕێنێسانس