۱۳۹۵/۰۳/۱۴

سەلاحەدین دەمیرتاش لە بێرنە


سەلاحەدین دەمیرتاش، مووی بەر لووتی سەرۆککۆماری تورک، لە میانەی سەردانێکیدا بۆ سوییس، وەڵامی پرسیارەکانی بەرنامەی "فۆرووم"ی ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی سوییس (RTS)ی دایەوە. سەرۆکی پارتی کورد و نەیار، هەدەپە، ڕەجەب تەیپ ئەردۆغان بە کەسێکی ملهوڕ پێناسە دەکا.

سەلاحەدین دەمیرتاش، ئەندام پەرلەمانی تورکیا و هاوسەرۆکی پارتی دیموکراتیکی گەلان (هەدەپە)، بە توندی دژی چاکسازی دەستووری بنەڕەتی دڵخوازی ڕەجەب تەیپ ئەردۆغانە کە بە نیازە ڕژێمێکی سەرۆکایەتی لە تورکیا سەقامگیر بکا.

لە ڕوانگەی دەمیرتاشەوە، سەرۆکی دەوڵەت "بە نیاز نییە ڕژێمێکی سەرۆکایەتی وەک ئەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەیە، سەقامگیر بکا. بەڵکوو ئامانجی ئەوەیە جۆرێک دیکتاتۆڕی پاڵپشت بە دەستووری بنەڕەتی و مۆناڕشی دابمەزرێنێ و ئێمەش لە دژی ئەمە دەوەستینەوە."

"ئەردۆغان دەیەوێ هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ بکا: دەسەڵاتی یاسادانان، بەڕێوەبردن، میدیاکان، بورۆکراسی، زانکۆکان، کۆمەڵگەی مەدەنی و … دەیەوێ هەموو ئەمانەش لە ژێر سایەی دەستووری بنەڕەتیدا ئەنجام بدا"، سەلاحەدین دەمیرتاش وای گوت.

سەرۆکی هەدەپە، کە بەم دواییانە وەک ١٣٧ ئەندام پەرلەمانتاری تر، حەسانەی پەرلەمانیان لەسەر هەڵگیراوە، دان بەوە دادەنێ کە زۆرینەی گەلی تورک پشتیوانی لەم سەرۆککۆمارە ئیسلامگەرا کۆنەپارێزە دەکەن و هۆکاری ئەمەش بۆ یەکنەبوونی ئۆپۆزۆسیۆن دەگەڕێنێتەوە.

"ئۆپۆزۆسیۆن هەرگیز نەیتوانیوە سەرۆکێکی ئەلتەرناتیڤ پێشنیار بکا و هەرگیز لە دۆخێکدا نەبووە وڵات بەڕێوە ببا. سەرەکی ترین پارتی ئۆپۆزۆسیۆنی تورکیا، جەهەپە، ئاو بە ئاشی ئەردۆغان دادەکا، نەخاسمە کە قسە دێتە سەر کەمینەی کورد"، ئەوە قسەی سەلاحەدین دەمیرتاشە.

شازادە چکۆلە


شازادە چکۆلە

ڕۆمان
ئانتوان دۆ سانت-ئێگزۆپێری
سەلاحەدین بایەزیدی
لە فەرەنسییەوە کردوویە بە کوردی

چاپی یەکەم: ٢٠١٦
بڵاوکار: ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە

لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانە گشتییەکان ژمارەی سپاردنی (١٣٧١)ی ساڵی ٢٠١٦ی پێ دراوە. 

۱۳۹۵/۰۳/۱۳

٢٠ی سێپتامبری ١٩٤٥


نازم حیکمەت
لە تورکییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی
 

بەم کاتە درەنگە
بەم نیوەشەوی خەزانە
من پڕم لە پەیڤەکانی تۆ؛
پەیڤەکان
وەکوو زەمەن، مینا مادە جاویدان
ڕووت چەشنی چاو،
قورس وەکوو دەست
بە وێنەی ئەستێرەکانیش گرشەدار.
پەیڤەکانتم پێ گەیشت،
لە دڵ، لە سەر، لە جەستەی تۆ،
وشەکانت تۆیان هێنا،
ئەوان: دایک
ئەوان: خاتوون
ئەوان: هاوڕێ…
خەمینن، تاڵن، بە کەیفن، کامەرانن، قارەمانن،
پەیڤەکانت
مرۆڤن…

۱۳۹۵/۰۲/۲۸

دوو سویسری لە نێو ڕیزەکانی یەپەگەدا

لە ڕاستەوە: بنیامین و هاوڕێیەکی تری

لە فەرەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

ئەوان دیمەنەکانی سویسرایان بە دەریاچە زوڵاڵ و شەمەندەفەرە ڕێکوپێکەکانەوە جێ هێشتووە و چوونەتە زەلکاوەکانی تل تەمەر کە ماوەی کەمتر لە ساڵێکە لە چنگ گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی ڕزگار کراوە. هێشتا نەبوونەتە سی ساڵ و سویسرین. ماوەی چوار مانگە، ئەم دوو گەنجەی سوییس ڕۆماند لە سووریان تاکوو لە شۆڕشی سۆسیالیستی "هاوڕێیانی کورد"یاندا پشکیان هەبێ. 

دەبوایە سەرەتا ئەپلیکەیشنێکی بە شیفرە بۆ ئاڵوگۆڕی پەیامەکان دابەزێنی و ئەوسا گفتوگۆ بکەی. بنیامین* ٢٥ بۆ ٣٥ ساڵی تەمەنە. ئەو خەڵکی بەشی فەرەنسی زمانی سویسرا و کوڕە وەرزێڕە. ماوەی چوار مانگە بە "کڵاشینکۆفێک و پێنج شارژۆر و دوو نارنجۆک"ەوە لە سووریایە. پێشتر لە سویسرای ئارام سۆزی بۆ دۆزی کورد هەبووە و ئێستا شان بە شانی "هاوڕێیان"ی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) خەبات دەکا. "لەگەڵ هەڤاڵێک، ویستمان، وەک سەرجەم ئەنتەرناسیۆنالیستەکانی تر، چالاکانە بەشداری شۆڕشی سۆسیالیستانەی ڕۆژئاوا ببین. ئێستاکە تەنیا یەک دوژمنمان هەیە، ئەویش داعشە."
 
لە کاتی پەیوەندییەکەدا، بنیامین لە دووکانێکی بچووکی تل تەمەر بوو، شارێک کە لە باکووری سووریا هەڵکەوتووە و لەلایەن کوردەکانەوە لە چنگ داعش ڕزگار کراوە (داعش فێوریەی ٢٠١٥ سەدان دانیشتووی لەو شارە ئیعدام کرد). ئەم دوو سویسرییە، هەفتەی جارێک لەم دووکانە بچووکە و لە ڕێگەی ئەنتەرنێتەوە، بنەماڵە و هاوڕێیانیان لە بوونی خۆیان دڵنیا دەکەنەوە.
 
دەنگی پێکەنینی مناڵان لە کاتی گفتوگۆکەدا دەبیسترێ. "ئێرە پڕە لە مناڵ، ماوەیەکی تریش دەبێ قوتابخانە بکرێنەوە. لە سویسرا پێمان وایە ئەم ناوچەیە چۆڵ و هۆڵە، بەڵام ژمارەیەکی زۆر ماونەتەوە!" هەمووشیان بەپەلەن بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان. "ئێمە لەگەڵ دانیشتووانی گوندێک کە سوور بوون لەسەر ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان لێمان بوو بە هەڵڵا چونکە هێشتا مەترسی لە گۆڕێ دابوو. تەنانەت بۆ سەپاندنی ئارامی ناچار بوون تەقە لە حەوا بکەین."
 
دوو مانگی یەکەمی ئەم دوو سویسرییە بە کۆرسی چڕوپڕی فێربوونی کورمانجی، زمانی خەڵکی ناوچەکە تێپەڕێوە. هەروەها زانیاری سەبارەت بە جەنگ و بارودۆخی ناوچەکە. ئێستاکە جەنگ نزیک و لەبەر دەرگایە. لە ماوەی چەند ڕۆژدا، جەنگاوەرانی یەپەگە تل تەمەر جێ دەهێڵن تاکوو "ئۆپەڕاسیۆنێکی گەورە" دژ بە جیهادیستەکان ئەنجام بدەن، ئۆپەڕاسیۆنێک کە "نابێ هیچی لەسەر بگوترێ".
 
لێرە، ئەوان دەبێ تەقە بکەن. بکوژن. بنیامین دەڵێ: "ئێمە ئەوانە دەزانین. بە چاوبەستراوی نەهاتووینەتە نێو جەنگێکەوە. دەبێ تەقە لە خەڵکانێک، لە دوژمن بکەم. خەڵکانێک کە بە گولـلەکانی من دەمرن." ویزەی فیشەکی کڵاشینکۆف لە دوو لاوە دێ و بۆی هەیە لە هەر دوو بەرەی جەنگەوە بمرن. "بیرمان لەوەش کردۆتەوە و بێ ئاگا نین."
 
ئەی ئەگەر زیندوو مانەوە، بیریان لە گەڕانەوەیان بۆ سویسرا کردۆتەوە؟ "بۆ ئەمساڵ بەرنامەی بۆ داڕێژراوە." ئەوان دەبێ ملی ڕێگە بگرن، چەندین سەعات لەسەر سنوور بە پشتیوانی سنوورپارێزەکان ڕێ بکەن، پاشان بە سەعاتان تا گەیشتن بە فڕۆکەخانەیەک لە نێو ئۆتۆمبێل دابن. ئینجا بگەڕێنەوە ماڵ. هەڵبەت ئەگەر نەگیرێن، چونکە چالاکییەکەیان بە گوێری ماددەی ٩٤ی یاسای سزادانی سەربازی، تەواو نایاساییە. خۆحەشاردنەوە، نازناو، وەڵامی ڵێل سەبارەت بە چوون و هاتنەوەیان، بۆ ئەوەیە لە سویسرا سەرئێشەیان بۆ دروست نەبێ. بۆی هەیە سێ ساڵ بخرێنە گرتووخانەوە و غەرامە بکرێن. "ئێمە پارێز دەکەین، بەڵام بێگومان خۆمان بۆ وەها ئەگەرێکیش ئامادە کردووە."
 
بنیامین دەڵێ: "دایک و باوکم دانیان بە ڕێگەی من داناوە. ئەوان لەگەڵ بۆچوونەکانی مندا نین، لێیان تێناگەن، بەڵام دانیان بەو شتە داناوە کە هەڵمبژاردووە." هەروەها پاش چەند مانگ ژیانی شۆرەکات و جەنگ بۆ یەکێک لە دوایین شۆڕشە سۆسیالیستییەکان دەبێ دیسان بە سویسرا و ڕۆژئاوا ڕابێیەوە. "گەلەک هاوڕێی ئەنتەرناسیۆنالیست گەڕانەوە بۆ بەرەکانی جەنگ. بەرگەی وڵاتی خۆیان نەگرت. ئێمەش، با بزانین چۆن دەبێ…"
 
ئەم دوو گەنجە سویسرییە بۆ چێژوەرگرتن لە جەنگ ڕێیان نەکەوتۆتە سووریا. بە ڕای بنیامین، "وەک ساڵی ١٩٣٦ی ئیسپانیا، دەیان هاوڕێی ئەنتەرناسیۆنالیست هاتوون تاکوو پشکیان لەو شۆڕشە سۆسیالیستییەدا هەبێ کە لێرەکانە برەوی هەیە. ئەوەی ڕاستی بێ، من ئاشتیخوازم، بڕوام بە ئاشتی بۆ ئەم ناوچەیە هەیە، بەڵام بۆ گەیشتن پێی دەبێ بجەنگی." ئایدیای مرۆڤدۆستانە کە وا نییە هەموو بێگانەکان لەگەڵیدا هاوڕا بن لە نێو ڕیزەکانی یەپەگەدا بەدی دەکرێ. "کابۆ و کۆنەسەرباز هەن، ئەمانە بە تایبەت ئەمریکی و ئینگلیزین و بەس بۆ شەڕ دژی جیهادییەکان هاتوون. ئەوان سەرسەختانە و پێداگرانە دێن. بێگومان، هیچ گوێیان بە داهاتووی کوردەکان نابزوێ. بەڵام گرنگە هەموو کەس بەشداری ئەم خەباتە بێ."

نزیکەی دوانزە مانگێکە، بەتایبەت پاش سەرکەوتنی کۆبانێ لە ٢٦ی ژانوییەی ٢٠١٥، هێزە ئۆتۆنۆمیخوازەکانی کورد لە باکووری سووریا پاشەکشەیان بە داعش کردووە. لەو کاتەوە، هێزەکانی یەپەگە، بە هاوکاری هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانان شەڕێکی دژواریان بەڕێوە بردووە و بەشێکی بەرچاوی باکووری سووریایان خستۆتە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیانەوە. ناوچەکە ڕۆژئاوای پێ دەگوترێ و ڕۆژی ١٧ی مارسی ڕابردوو ئۆتۆنۆمی ڕاگەیاندووە. بەڵام گشت ئەم سەرکەوتنانە نەبوونەتە هۆکاری ئەوەی پەیەدە بانگهێشتی گفتوگۆکان سەبارەت بە داهاتووی ئەم وڵاتە ببێ کە لە ژنێڤ بەڕێوە دەچن. ئەمەش جەنگاوەرانی لەوێ تووڕە کردووە. بنیامین دەڵێ "بێ پەیەدە ئاشتی بەدی نایە."

بە پێی زانیارییەکانی یەپەگە، تا ئیستا لانیکەم حەوت ڕۆژئاوایی لە نێو ڕیزەکانیاندا کوژراون: ئەمریکییەک، بریتانییەک، دوو ئاڵمانی، دوو ئوسترالی و کەنەدییەک.

*ناوێکی خوازراوە و لە لایەن ڕۆژنامەکەوە ناسراوە.

سەرچاوە:

24heures

۱۳۹۵/۰۲/۲۲

نەوەکەی میسیۆ لین

ئاواتەخوازم ئەم کتێبی هاوڕێیەتی، مەنفا و هیوایە سەرنجی خوێنەرانی کورد ڕابکێشێ و هێزیان پێ ببەخشێ.

فیلیپ کلۆودێل
سەبارەت بە چاپی کوردی "نەوەکەی میسیۆ لین"


۱۳۹۵/۰۲/۱۹

"وەرگەرێن مە د بن باندۆرا فارسی و عەرەبی دە مانە"



وەرگێرێ کورد سەلاح بایەزیدی دبێژە "مە وێژەیا دنیایێ ب گشتی ژ زمانێ فارسی و عەرەبی وەرگەراندییە ئوو ئەو وەرگەر د بن باندۆرا وان دوو زمانان دە مایە."

فەرید دەمیرێل


ستەنبۆل –
وەرگێر سەلاح بایەزیدی کوردەکی ژ رۆژهەلاتا کوردستانێ یە ئوو ل سویسرێ دژی. بایەزیدی دخوازە بەرهەمێن وێژەیا نووژەن یێن فرەنسی ب خوەندەڤانێن کوردی بدە ناسکرن. سەلاح بایەزیدی هەتا نها نێزیکی ١٠ پرتووکێن فرەنسی وەرگەراندییە. وەرگێر، دبێژە کوو هەتا نها هەر ژ عەرەبی ئوو فارسی وەرگەر ژ بۆ سۆرانی هاتیە کرن لێ ئەو دخوازە پرتووکێن بیانی بێهتر ژ زمانێن وان یێن ئۆرژینال بێن وەرگەراندن. سەلاح بایەزیدی پرسێن "Sputnik Kurdistan"ێ بەرسڤاند.


توو دکاری ژ مە رە بەحسا خەباتێن خوە یێن وەرگەرێ بکی؟ تە چ وەختێ دەست بە کارێ وەرگەرێ کر؟
من د تەمەنەکە پر جوان دە دەست ب خەباتێن وەرگەرێ کر. دکارم بێژم د تەمەنێ ١٧-١٨ سالییا خوە دە. من ب وەرگەرا نڤیس ئوو گۆتارێن بچووک دەست پێ کر. د دەسپێکێ دە ژ زمانێ فارسی نەڤیس وەرگەراندن. سالا ١٩٩٩-ان من ل رادیۆیا دەنگێ کوردستانا سەربەخۆ دەست بە خەباتێ کر. وێ چاخێ ئەز ١٨ سالی بووم، من ل رادیۆیێ هەررۆژ نووچە ئوو نەڤیس وەردگەراندن زاراڤایێ سۆرانی ئوو ئەو خەبات هەتا رۆژا ئیرۆ بەردەوام دکە. وەرگەراندن خەون و خەیالەکە منە کوو د تەمەنەکی بچووک دە ب من رە چێ بوویە ئوو ب من رە مەزن بوویە. ئەو حەزکرن ب خوەندنا ئەدەبیاتا جیهانێ رە مەزن بوو. دەما من رۆمانک ژ نەڤیسکارەکی/ە بیانی دخوەند ئەز هەرتم نەچار دەمام کوو ب فارسی وی بخوینم. لێ دەما پرتووک دگرت دەستێ خوە من حەز دکر ئەو بەرهەم ب کوردی ژی هەبە ئوو بکاربم ب کوردی وێ بخوینم.

هەتا نها تە چەند پرتووک وەرگەراندنە ئوو توو دکاری ناڤێ چەندان ببێژی؟
من هەتا نها زێدەیی ١٠ پرتووک وەرگەراندن سەر زمانێ کوردی. هینەک ژ وان پرتووکان ئەڤن: بیانی ژ ئالبێر کاموو – ژیان ل پێشیا خوە ژ رۆمەن گاری – نەڤیا مۆسیۆ لین ژ فیلیپ کلۆودێل – هەمی رۆمانێن ئاگۆتا کریستۆف – کاک ئیبراهیم ئوو گوولێن قورئانێ ژ ئێریک ئیمانوئێل شمیت – گاڤا کوو ماسی تی دبن ژ حەلیم یوسف ئوو ...

توو تەنێ ژ بۆ سۆرانی وەرگەرێ دکی یان ژ بۆ زاراڤایێن دن ژی پرتووکێن کوو تە وەرگەر کرنە هەنە ئوو توو چ جوورە پرتووکان وەردەگەرینی؟
بەلێ هەتا نها من تەنێ ژ بۆ سۆرانی وەرگەراندییە. ژ بەر کوو ب پرانی ژ فرەنسی ڤە وەرگەرێ دکم ئەز زێدەتر وێژەیا فرەنسی وەردەگەرینم ئوو د ناڤ وێژەیا فرەنسی ژی ب گشتی ئەدەبیاتا هەمدەم. وێژە یا نوو یا فرەنسی ب تایبەت پر بالا من دکشینە ئوو دخوازم بەرهەمێن نوو ژ نەڤیسکارێن نوو ئوو زێدە نەناسکری ب خوەندەڤانێن کورد رە پارڤە بکم.

تو ژ بۆ وەشانخانەیەکێ دخەبتی یان تو بخوە ڤی کاری دکی؟
ژ بۆ وەشانخانەیەکە تایبەت ناخەبتم لێ وەرگەرێن من هەتا نها ژ هێلا سێ وەشانخانەیان هاتنە وەشاندن ئوو خەباتێن من تەنێ ب وان رەیە. پرانیا وان وەرگەران ژ هێلا وەشانخانەیا غەزەلنووس ل سلێمانیێ هاتنە وەشاندن، هەروەها هینەک ژ وان ژ هێلا وەشانخانەیا مانگ ل بانە یا رۆژهەلاتێ کوردستانێ ئوو هەروسا ئەندێشە ل سلێمانیێ.

هەلوەستا نڤیسکار ئوو وەشانخانەیێن فرەنسایێ ل هەمبەر وەرگەرا ژ بۆ سۆرانی چاوایە؟
ئیران و عیراق دوو وەلاتن کوو کۆنڤانسیۆنا بێرنێ ژ بۆ پاراستنا بەرهەمێن وێژەیی ئوو هوونەری ئیمزا نەکرنە. ئوو مخابن هەمی پرتووک بێ ئیزنا وەشانخانە ئوو نەڤیسکاران تێن وەشاندن. هەتا نها وەرگەر ئوو وەشانخانەیێن کوردستانێ نەرازیبوونا خوە ژ بۆ وێ یەکێ نیشان نەدانە ئوو نەخواستنە وێ پرسگرێکێ چارەسەر بکن. لێ ئەز وەکە پرەنسیپ ئوو ئەرکەکە ئەخلاقی بەری کوو پرتووکەک وەربگەرینم ب وان رە دکەڤم تێکەلیێ. هەم دەرفەت ژ وان دخوازم ئوو هەم ژی نێرین ئوو دیتنا وان دستینم. ئەز رەوشا وەشانێ ل کوردستانێ ژ وان رە شرۆڤە دکم ئوو ئەو ژی مافێ وەرگەرێ ب هێسانی ددن من. بێگومان پر کێفخۆش دبن کوو ئەو پرتووک دبن کوردی. یەک ژ وان نەڤیسکارێن فرەنسی پشتی چاپا پرتووکا خوە ب کوردی، گۆتە من کوو هەتا نها هەیەجانەک وسا ب دیتنا وەرگەرێن وی، پێ رە چێ نەبوویە. گۆت هەمی وەرگەرێن ب زمانێن دن ددە ئالییەکی ئوو یا زمانێ کوردی ددە ئالییەکە دن. هەوقاس ژێ رە پیرۆز و گرینگ بوو.

ژ بۆ زمانێ کوردی کارێ وەرگەرێ د چ ئاستێ دایە، تو دکاری چ ببێژی؟
دەربارێ وەرگەرا ژ بۆ زاراڤایێ کورمانجی دکارم بێژم قەت تشتەک نەهاتیە کرن، بێگومان ئەو دەرفەت ژی هەتا نها توونەبوون. ژ بۆ زاراڤەیا سۆرانی ئەو خەبات دەمەکە دەست پێ کرییە لێ مە وێژەیا دنیایێ ب گشتی ژ زمانێ فارسی ئوو عەرەبی وەرگەراندییە ئوو ئەو وەرگەر د بن باندۆرا وان دوو زمانان دە مایە. وێژەیا رووسی، فرەنسی، ئینگلیزی، ژاپۆنی ئوو هەتا ترکی ژ زمانێ فارسی ئوو عەرەبی، ژ بۆ سۆرانی هاتنە وەرگەراندن ئوو ئەو ژی راستەراست باندۆر ل سەر کالیتا وەرگەراندنێ دانییە. نها وەشانخانەیێن کوردی ل باشوور ئوو رۆژهەلات گرینگییەک زێدەتر ددن وەرگەرا ژ زمانێ ئۆرژینال ڤە. لێ دیسا ژی زمانێن سەرەکە ژ بۆ وەرگەرا سۆرانی مخابن فارسی و عەرەبی نە.

۱۳۹۵/۰۲/۱۲

"ڕۆژ، ڕۆژی کوردە"

ئیسماعیل بێشکچی، دۆستی دڵسۆزی کوردەکان، وێنە: ئۆدیل مەیلان



بێرنارد بریدێل
لە فەرەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

ئیسماعیل بێشکچی، کە بەم زووانە دەبێتە ٧٧ ساڵ، بە هیچ شێوەیەک خولیای بۆ پرسی کورد لەدەست نەداوە. ئەگەر بیر لەوە بکەینەوە کە ئەم کۆمەڵناسە تورکە بە هۆی نووسینەکانی، سەبارەت بە کوردەکان، هەڤدە ساڵ لە تەمەنی لە گرتووخانەکانی تورکیا تێپەڕاندووە، دەبینین لە خۆڕا نییە… لە میانەی سەفەرێکیدا بۆ شاری لۆزان، ناوبراو تیشک دەخاتە سەر بارودۆخی ئەم نەتەوە بێ دەوڵەتە کە گیرۆدەی گێژاوی شەڕە لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا.

نەوەد و سێ ساڵ پاش پەیماننامەی لۆزان (١٩٢٣) کە نکۆڵیی لە مافەکانی کورد کرد، سێ لەو وڵاتانەی کوردەکان تێیاندا دەژین (عێراق، سووریا، تورکیا) دەستەویەخەی جەنگن. تۆ بڵێی ئەمە چارەنووسیان بگۆڕێ؟ 
هیوادارم. پەیماننامەی لۆزان دابەشکردنی کوردستانی سەپاند. چەشنی لەتوکوت بوونی جەستەیەک. ئەمڕۆکە دەتوانین بوونی ٥٠ میلیۆن کورد لە جیهاندا مەزەندە بکەین، بەڵام لە ئاستی نێونەتەوەییدا قەت ددانیان پێدا نەنراوە. ئەمە مایەی پەسند نییە بە تایبەت کە دەبینین وڵاتەیلی بچووکی وەک مۆناکۆ و ئاندۆرا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانن. سەرباری ئەوەش، هەر لە مارسی ٢٠١١ەوە کوردەکان لە سووریا کۆنترۆڵی ناوچەکەی خۆیان گرتۆتە دەست. ئەمە بۆتە هۆکاری جۆرە وشیارییەک لە نێو گەلی کورددا…

... و شەڕ دژی داعش زیاتر پەرەی بەمە دا، وا نییە؟

دەرکەوتنی داعش لە هاوینی ٢٠١٤دا دیاردەیەکی زۆر گرنگە. ئیسلامییەکان، پاش گرتنی موسڵ پەلاماری کوردەکانی عێراق و سووریایان دا. لە هەر دوو ناوچەدا، کوردەکان خۆڕاگرییان کرد و سەرکەوتووی مەیدانەکە بوون. ئەوەی ڕاستی بێ، ئیماژی ئەوان لە نێو بیروڕای گشتی نێونەتەوەییدا گۆڕانی بەسەر داهات و ئیتر لەمەوبەدوا ڕای گشتی سۆزێکی زۆری بۆ کوردەکان هەیە. پێم وایە ئیدی ڕۆژ، ڕۆژی کوردە.

ئاخۆ دەتوانین لە داهاتوویەکی نزیکدا کوردستانێکی سەربەخۆ لە عێراق وێنا بکەین؟
بەڵێ! ئەوەی لەوێ ڕوو دەدا بۆ سەرجەم کوردەکان باشە. دیارە دەبێ ئەمساڵ کوردەکانی عێراق بە ڕیفڕاندۆم لەمەڕ سەربەخۆیی خۆیان بڕیار بدەن.

گەلۆ زلهێزەکان و دەسەڵاتە گەورەکانی ناوچەکە (ئێران و تورکیا) کوردستانێکی سەربەخۆ دەپەژرێنن؟
کوردەکان کۆنتڕۆڵی سەرچاوە گرنگەکانیان لەدەست دایە (وەکوو نەوت، گاز، گەلێک ماددەی خاو). ئەمانە کارتی گەورەن. بۆ نموونە، تورکیا پێویستی بەم چاوگە نزیکانەی وزە هەیە. ئەوەی ڕاستی بێ، پێم وا نییە دەوڵەتی تورکیا دژایەتی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ لە عێراق بکا. سی ساڵ لەمەوپێش بۆچی، دژایەتی دەکرد، بەڵام ئەمڕۆکە نا. لە لایەکی دیکەوە، ئەنقەرە پەیوەندیی گەرموگوڕی دەگەڵ کوردستانی عێراق هەیە.

سەرهەڵدانەوەی دوژمنایەتی نێوان تورکیا و پەکەکە چۆن لێک دەدەنەوە؟
لە ئاستی نێونەتەوەییدا، تورکیا دەیەوێ بە هەر نرخێک بووە پێش بە ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی کورد لەسەر خاکی خۆی بگرێ چونکە دەبێتە پردی نێوان کوردستانی عێراق و سووریا و دەریای سپی. لە ئاستی نێوخۆدا، سەرۆک وەزیر ئەردۆغان پێی وایە سەرکوتی کوردەکان بواری ئەوەی پێ دەدا دۆخی ئێستا بپارێزێ. ئەمە بە دڵنیاییەوە هەڵەیە. کورد بژاردەی جیاوازیان لەبەردەم نییە، ئەوان دەبێ خۆڕاگری بکەن و سوور بن لەسەر بەدەستهێنانی مافەکانیان، هەروا خەبات بکەن دژ بەو نەزمە دژە کوردەی لە ساڵی ١٩٢٣وە لە جیهان سەقامگیر بووە.

سەرچاوە: تریبوون دۆ ژنێڤ

۱۳۹۵/۰۲/۰۹

ژنێڤ مل بۆ گوشارەکانی تورکیا دانانەوێنێ


دەسەڵاتدارانی تورکیا پەرەیان بە گوشارەکانیان بۆ سەر ڕەخنەگران و هونەرمەندانی نەیاری ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە وڵاتانی جۆربەجۆری ئەوروپا داوە. ڕۆژی سێشەممە، دەستەی بەڕێوەبەرایەتیی شاری ژنێڤ داواکارییەکی کۆنسوڵخانەی تورکیا و ئەنقەرەی لەمەڕ لابردنی وێنەیەکی فۆتۆگرافەری کورد - ئەرمەنی دەمیر سۆنمەز لە پێشانگایەکی بەردەم بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان ڕەت کردەوە. 

کونسوڵخانەی تورکیا تووڕەیە چونکە: "ئەم وێنەیە هەوڵ دەدا تۆمەتێکی نەڕاست و نادادپەروەرانە بخاتە پاڵ سەرۆک وەزیری تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان." وێنەی ئاماژەپێکراو پۆرترەی کوڕیژگەیەکە کە هاوینی ساڵی ٢٠١٣ لە گۆڕەپانی تەقسیم کوژرابوو. وێنەکە ئەم نووسراوەیەی لەگەڵە: "ئەز ناوم بەرکین ئەلڤان-ە، پۆلیس بە فەرمانی سەرۆک وەزیری تورک منی کوشتووە." 


دەستەی بەڕێوەبەرایەتیی شاری ژنێڤ بەیاننامەیەکی نووسراوی بڵاو کردۆتەوە، لە بەیاننامەکەدا لەسەر ئەم وێنەیە وە جواب نایە، لێ ئاماژە بە پرەنسیپێک دەکا: "ئەم پێشانگایە دەکەوێتە خانەی داکۆکی لە ئازادی ڕادەربڕین. سوییس و ژنێڤ وڵات و شارێکن تێیاندا ئازادی ڕادەربڕین پرەنسیپێکی سەرەکییە."


لە لایەکی دیکەوە، ڕاوێژکارێکی دەستەی بەڕێوەبەرایەتی لە لێدوانێکی ڕاشکاوانەدا بە ڕۆژنامەی "بلیک"ی گوتووە: "ژنێڤ بە هیچ وڵاتێک چاوترسێن ناکرێ. وێنەکە لانابرێ!" وتەبێژی وەزارەتی کاروباری دەرەکیش بە بیری هێناوەتەوە: "سوییس پرەنسیپەکانی ئازادیی ڕادەربڕینی بەجێ هێناوە."


دەمیر سۆنمەز فۆتۆگرافەری سوییسی بە ڕەچەڵەک کورد - ئەرمەنی پێشانگەکەی ڕۆژی ١٥ی ئەم مانگە کردۆتەوە و ئەم پێشانگەیە بڕیار وایە تا ڕۆژی یەکی مەی بخایەنێ. 


سۆنمەز دەڵێ: "شانازی بە کاربەدەستانی شارەکەم دەکەم. ئەمە سەرکەوتنێکی پیرۆزی دیموکراسی و وانەیەکەیە لۆ تورکیا." ئەم وێنەگرە کە حەز دەکا پێشەنگەکەی لە وڵاتانی دیکەش بکاتەوە، بەم هەڕەشە و گوڕەشانەی تورکیا سەری سووڕ نەماوە: "دوای ئەو بوویەرانەی ئاڵمانیا و سوید دەمزانی کە وەها شتێک دەقەومێ."

۱۳۹۵/۰۲/۰۷

وتوێژی تایبەت لەگەڵ میشێل بووتۆر

 "ڕەنگە ڕۆژێک ئیتر کەس ڕۆمان نەنووسێ"

سەلاحەدین بایەزیدی


ئەگەر بە ئۆتۆمبێلی خۆت نەبێ، ئاسان نییە لە وادەی دیاریکراودا چاوت بە میشێل بووتۆر، شاعیر و نووسەری ناسراوی فەرەنسا بکەوێ. چونکە لە گوندێکی چەپەک و پەراوێزخراوی سەر بە "لووسەنژ" کە لەسەر سنووری سویس هەڵکەوتووە، دەژی. لە گەراجەکانی ژنێڤ، کەس نەبوو تەنانەت ناوی گوندەکەشی بیستبێ، تەنیا ئەوەندەیان دەزانی کە کەرەستەکانی هاتوچۆی گشتی ڕێیان ناکەوێتە ئەو شوێنە و دەبوایە بە تەکسی بچم. کە لە لووسەنژ ڕووم کردە ئەو شۆفیر تەکسییەی چاوەڕوانی ڕێبوار بوو، وادەی دیدارەکە تەنیا چەند خولەکێکی مابۆوە و ترسی ئەوەم ڕێ نیشتبوو شۆفێر تەکسییەکە بە ناشارەزایی ڕێگەکەم دوورتر بکاتەوە. بەڵام لێرەوە بەدوا مێشێل بووتۆر ناونیشانێکی ئاشنا بوو. پێش ئەوەی ئادرەسی ماڵەکەی بدۆزمەوە و بە شۆفیرەکەی بدەم، بە ڕێکەوت ناوی بووتۆرم هێنا. شۆفیرەکە زەردەخەنەیەکی کرد و وەک ئەوەی هەستێ پێکردبێ وە درەنگی کەوتووم، دەسبەجێ کەوتە ڕێ و گوتی بە ناوبڕ دەمگەیەنێت. شۆفیرەکە ڕۆمانەکانی میشێل بووتۆری نەخۆێندبۆوە، چونکە بە قسەی خۆی دانووی لەگەڵ "ڕۆمانی نوێ"دا ناکوڵێ، بەڵام باسی لەوە دەکرد خەڵکێکی زۆری بۆ ماڵەکەی ئەو نووسەرە گواستۆتەوە و جار جارەش لە تەلەڤزیۆن گوێی لە قسە و دیمانەکانی گرتووە. بە چاوگێڕانم بە دیمەنەکانی دەوروبەردا، بۆی دەرکەوت پرسیاری ئەوەم لە مێشکدا وروژاوە کە بۆچی ئەم نووسەرە ڕچەشکێنە لەم کوێرەدێیە دەژی، بێ ئەوەی پرسیارەکەم بێنمە سەر زمان، شۆفیرەکە هەڵیدایە: وەک دەبینن لە خۆڕا نییە لێرەکانە دەژی، ئێرە شوێنێکی بە ڕاستی سەرنجڕاکێشە. واش بوو.
دواجار، میشێل بووتۆر کە مانگێکی تر پێ دەنێتە تەمەنی ٨٩ ساڵییەوە، بە گەرموگوڕیی ناسیاوێک لە ماڵەکەی خۆیدا پێشوازی لێکردم. هێشتا بە خۆوەیە و لە خوێندنەوە و نووسین دانەبڕاوە، بەڵام ئەو ئێستا چیتر خۆی بە ڕۆمان و ژانرەکانی تری ئەدەبەوە سەرقاڵ ناکا و زیاتر شیعر دەنووسێ. ساڵی ١٩٥٩، دوایین ڕۆمانی بە ناوی "پلەکان" نووسیوە کە دەسپێکی ساڵی ١٩٦٠ چاپ بووە و ئیدی لەوساوە، واتە پتر لە نیو سەدەیە بە لای ڕۆماندا نەچۆتەوە. دەڵێ: "چونکە بە پێی پێویست نووسیم. زۆرم کتێب و نووسراوە چاپ کرد. ئێستا پڕۆژەیەکی گەورەم وەک نووسین بە دەستەوە نییە."

تاقانە یادگاری "ڕۆمانی نوێ"

مێشێل بووتۆر بە گشتی چوار ڕۆمانی نووسیوە و بەو ڕۆمانانە و لە سەرووی هەمووشیانەوە بە ڕۆمانی "وەرچەرخان" ناوبانگی جیهانی دەرکردوە. یەکەم ڕۆمانی ساڵی ١٩٥٤ لە لایەن وەشانخانەی (مینوی) لە پاریس چاپ کراوە. ڕۆمانەکانی میشێل بووتۆر دەچنە خانەی "ڕۆمانی نوێ" یان "قوتابخانەی مینوی"یەوە. ئەو ڕەوتەی لەسەر کۆمەڵێک ڕەتکردنەوەی هاوبەش دامەزرابوو، لەوانە ڕەتکردنەوەی فۆرمی کلاسیکی ڕۆمان، ڕەتکردنەوەی فۆرمی پشت ئەستوور بە باڵزاک و ریالیزم، ڕەتکردنەوەی قارەمان، ڕەتکردنەوەی بەسەرهات، ڕەتکردنەوە جیاوازی خستنە نێوان فۆڕم و نێوەڕۆک.
میشێل بووتۆر لەگەڵ کۆمەڵێک نووسەری وەک ناتالی سارۆت، ئالێن رۆب گرییێ، کلۆد سیمۆن، مارگریت دووراس و رۆبێر پانژێ بە گرنگترین سیماکانی ڕۆمانی نوێ لەقەڵەم دەدرێن. ئەمڕۆکە هەرچەند بووتۆر تەنیا یادگاری ئەو کاروانەیە، بەڵام هاوکات و بگرە پێش ئەوان ماڵئاوایی لە بزاوتی ئەدەبیی ڕۆمانی نوێ کردوە کە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو و شەشتەکان، هاوکات لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە فەرەنسا لە لووتکەی خۆی دابوو.
ئەی ئەگەر میشێل بووتۆر درێژەی بە نووسینی ڕۆمان دابایە، هەمدیس شێوازی "ڕۆمانی نوێ"ی بەکار دەهێنا؟ وڵامدانەوەی پرسیارەکە ئەستەمە. بووتۆر بە پێکەنینەوە دەڵێ مێژوویەکە ئیتر ڕۆمان نانووسم. بەڵام سەرسامبوونی خۆی بە نووسەرانی سەر بە "کارگەی ئەدەبیاتی هێزە نادیارەکان" (Oulipo) نیشان دەدا: "لە ناو نووسەرانی Oulipoدا کۆمەڵێک قەڵەم بەدەست هەن کە فرە فۆرمالیستن و نووسراوەکانیان مایەی تێڕامانە. بۆ نموونە نووسەرانی وەک ژۆرژ پێرێک و ژاک رووبۆ. ژۆرژ پێرێک کتێبێکی نووسیوە بە ناوی "ونبوون" کە پیتی "e" لە سەرانسەری کتێبەکەدا بەدی ناکرێ. کارێکی بێ هاوتایە چونکە ئەم پیتە لە فەرەنسیدا لە هەموو پیتەکان زیاتر بەکار دەبرێ. بەڵام ئەم کتێبە بێ ئەو پێتە نووسراوە و سەرکەوتووش بووە". بووتۆر، هۆکاری سەرنجڕاکێش بوونی ئەم نووسەرانە و هەروەها بەرهەمەکانی نووسەرانی ڕۆمانی نوێ بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە کە هاندەر و وروژێنەری هێزی خەیاڵن. "هەرچەشنە جوانکارییەک لە لەحن و دەربڕیندا سەرنجم ڕادەکێشێ"، میشێل بووتۆر وا دەڵێ.

داهاتووی ڕۆمان

ئاساییە ئەگەر میشێل بووتۆر بە پێچەوانەی ڕۆماننووسەکانی دیکە سەبارەت بە ڕۆمان و داهاتوو و مانەوەی ئەم ژانرە ئەدەبییە دەمارگرژ نەبێ. ئەخە ئەو بۆخۆی نووسەری جۆرێک لە ڕۆمان بووە کە بە دژەڕۆمان ناسراوە. دەربارەی پێشەڕۆژی ڕۆمان پێی وایە بۆی هەیە ڕۆمان بوونی نەمێنێ وەک چۆن پێش ئەوەی لەدایک بێ، بە درێژایی چەندین سەدە بوونی نەبووە. بووتۆر بەمجۆرە بۆچوونی خۆی لەسەر داهاتووی ڕۆمان دەردەبڕێ: "ڕۆمان شتێک نییە بەردەوام هەبووبێ. ڕۆمان وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین و پێناسەی بۆ دەکەین، بە درێژایی چەندین سەدە هەر بوونی نەبووە. بۆیە دەکرێ کتوپڕ نەمێنێ و شتێکی دیکە بۆ نموونە فیلم یان ئەڵقەی تەلەڤزیۆنی جێگەی بگرێتەوە. ڕۆمان لە واتا باوەکەیدا یانی کتێبێکی کاغەزی کە بەسەرهاتێک دەگێڕێتەوە، کە لە لاپەڕەی یەکەمەوە دەست پێدەکەین و پاش کۆمەڵێک فراز و نشێو، دەگەینە دوایین لاپەڕە. دەشی ئیتر ئەمە نەمێنێ. بۆی هەیە ڕۆژێک خەڵک چیتر ڕۆمان نەنووسن. بەسەرهاتەکان بە شێوەیەکی دیکە بگێڕدرێنەوە. بەڵام نەک لە توێی ئەو کتێبەی ئێستا دەیناسین. دیارە ڕۆمانی کۆن هەر دەخوێنرێتەوە و بەردەوام بۆ خەڵکی سەرنجڕاکێش دەبێ."
مێشێل بووتۆر کە نیشان دەدا نێوانی لەگەڵ تەکنۆلۆژیا خۆشە و پێشوازی لە هەر چەشنە ئەفراندنێکی نوێ دەکا، بێ نیگەرانی لە کاتێکدا دەوروبەری بە کتێب و ڕۆمان ئابڵۆقە دراوە، دەڵێ: "ڕەنگە شتی باشتر لە ڕۆمان بەرهەم بهێنرێ. ڕۆمان دەکرێ وەک هەنگاوێک سەیری بکرێ بەرەو فۆڕمێکی تری ئەدەبی. هەڵبەت ئێستاش ڕۆمان خەریکە جێگرەوەی بۆ پەیدا دەبێ. ئەمە نایەتە ئەو واتایەی کە ڕۆمانی کۆن ناخوێنرێتەوە. ڕۆمانی کۆن، هی دوێنێ و تەنانەت هی ئەمڕۆش هەر دەخوێنرێنەوە. بەڵام ڕەنگە ڕۆژێک ئیتر کەس ڕۆمان نەنووسێ. ڕەنگە خەڵک بە شتی ترەوە سەرقاڵ بن. دیار نییە، لەوانەشە ڕۆمان هەروا برەوی هەبێ."

"ڕۆمانەکانم بە کوردی وەربگێڕن"

نەک هەر میشێل بووتۆر، بەڵکوو هیچکام لە نووسەرانی بزاڤی "ڕۆمانی نوێ" لە زمانی کوردیدا ئاوڕیان لێ نەدراوەتەوە و کتێبەکانیان نەکراونەتە کوردی. لە کاتێکدا بزاڤی ڕۆمانی نوێ و نووسەرەکانی ناوبانگێکی جیهانییان هەیە و بە زۆربەی هەرە زۆری زمانەکانی دونیا وەرگێڕدراون. کە باسی ئەگەری وەرگێڕانی ڕۆمانەکانی میشێل بووتۆر بۆ سەر زمانی کوردی دەکەم، چاوەکانی دەبریسکێنەوە و بە خۆشحاڵییەوە دەڵێ "وەرگێڕانی ڕۆمانەکانم بە زمانی کوردی بۆ من وەک خەون وایە. تەنانەت بە خەیاڵیشمدا نەهاتووە. ڕۆمانەکانم بکەنە کوردی". ئاماژە بەوەش دەکا گرینگە نموونەکانی ڕۆمانی نوێ لە ئەڕشیڤی هەموو زمانەکاندا هەبن و خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەیان بۆ بکرێ.

میشێل بووتۆر:

میشێل بووتۆر لە شاری "مۆنزەن بارۆل"، لە باکووری فەرەنسا لەدایک بووە. لە وڵاتانی دەرەوە بە تایبەت لە میسر، مامۆستای زمانی فەرەنسی بووە و ساڵانی ١٩٥٠ لە "قوتابخانەی نێونەتەوەیی" لە ژنێڤ وانەی فەلسەفەی وتۆتەوە. لە زانکۆکانی ئەمریکا، فەرەنسا و دواتر سویسیش مامۆستای ئەدەبیات بووە و ساڵی ١٩٩١ خانەنشین کراوە.
بێجگە لە نووسینی ڕۆمان و شیعر، دەیان کتێبی دیکەی سەبارەت بە ئەدەبیات و نیگارکێشی چاپ کردووە و چەند کتێبێکی وەرگێڕدراویشی هەیە. ساڵی ٢٠١٣، خەڵاتی ئەدەبیاتی ئاکادیمیای فەرەنسای بۆ کۆی بەرهەمەکانی وەرگرتووە. ئێستا لە گوندێکی سەر بە لووسەنژی فەرەنسا لە نزیک ژنێڤ دەژی.

۱۳۹۵/۰۱/۱۹

سەرین


سەلاحەدین بایەزیدی 

    سەرێکە و
سەرینی سەت سەودا
       خەوێکە و
       هوروژمی
هەزار خەونی خۆرنەدیو.
         

                ***

لەسەر سەرینێکە سەرمان
کە ناتوانێ لە کۆڵ بکا
باری غەم و تاسەکانمان.
      هانێ باسکم
با گوڵە ناسکەکانی ئەم سەرینە
هەڵنەوەرن.

۱۳۹۵/۰۱/۰۸

شڤەڕێ

سەلاحەدین بایەزیدی 
کۆچ؛ هەورێکی زگ پڕ
ڕێگە؛ هەورازی ئاسمان، فراز و نشێوی شاخ، پێچ و خەمی ڕووبار
موسافیر؛ دڵۆپێکی چاونەترس، بوێر لە بەرزایی، لە شەیدایی.
دەبێ هەر بەم ساتە ناوەختە لە بەژنی باریکەڕێیەک بهاڵێم
لە ساتە چاوەڕوان نەکراوەکاندا شەیپووری سەفەر لێ دەدرێن
دەبێ جانتای سەفەر بپێچمەوە و دڵم ببەم،
ساک پڕ بکەم لە بۆنی شکۆفەکانی بادام و توێشووی گەڕانەوە،
ئاوێنەیەک،
شانەیەک بۆ داهێنانی زوڵفی مانگ و تیشکۆڵەکانی خۆرەتاو،
لەگەڵ نوردوو نوردوو کوللێرەی هەمیشە گەرمی بەندەواری.
هەر بەم ناکاتە دەڕۆم و خاک بەجێ دێڵم،
کۆچی بێ ماڵئاوایی، بێ ترس لە چاوی پۆلیسەکانی خەیاڵی قاچاغ،
بێ ترس لە ئەندێشەی سەردەمی ساڵانی ساوایی.
لە ڕەخ وێستگەی هەر ئەستێرێک وچانێکی کورت دەدەم
لە ئاوی هەر کانیلەیەکی سەر ڕێم دەخۆمەوە،
هەتا زۆرتر دەڕۆم،
هەتا پتر ئاوێتەی تۆز و غوباری جۆگەلە ڕێیەکان دەبم
لە ساتە درەوشاوەکانی مناڵیم نزیکتر دەبمەوە،
لە یەکێک لە وێستگەکاندا دەیبینم
بە باوەشێکی کراوە و بە تریقە تریق دوای پەپوولەکانی باغچەی قاوەخانە کەوتووە و
بە لاقە گچکەکانی گوڵە تازە ڕوواوەکان پێشێل دەکا.
هەموو سەفەرەکانی ئەودەم ئاوێتەی باوەشی دایک بوون و حەسرەتی دووپاتەی سڵاو،
هەمیشە وام هەست دەکرد خاک بە ژێر پاسەکەدا دەڕوا و فرمێسکم دەڕشاندەوە،
هەمیشە غەمی ئەو پەلەوەرە ناسکانەم دەخوارد کە لە گۆشەی پەنجەرەکانەوە گیانیان دەسپارد و
دایکم بۆ ژیرکردنەوەم باغەڵەکانی پڕ دەکردم لە نوقڵی خۆشەویستی،
لە باوەشی ئەم سەفەرە درێژانەدا خەو دەیبردمەوە و
بە گشت جادەکانی ئەم وڵاتەدا دەیگەڕاندم،
هەموو تابلۆکانی سەر ڕێگەی پێ دەخوێندمەوە
تکایە هێدی بڕۆن… جادە خلیسکە… پێخ و خەمە… هەورازە…
هەموو ئەو تابلۆیانەم وەک یارییەک دەبینی کە دەیانەوێ ڕێگە نیشانی مناڵێک بدەن خۆی بشارێتەوە
یان قاچاقچییەک تا لە دەستی پۆلیسەکان ڕابکا.
لە ئاسمانی ساوی خەیاڵدا هەمیشە خەونم بە کۆمەڵێک پەرەسێلکەوە دەبینی کە بۆ گەیشتن بە دیاری بەهار، بە سینگە گچکەکانیان ڕچەی ئاسمانیان دەشکاند،
بەوانەی بە خەونە کەسکەکانیانەوە سەریان دەنایەوە،
بێ ئەوەی بزانم بۆ خۆشم ڕۆژێ دەبم بە یەکێک لەو پەرەسێلکانە و
دەربەدەری کوچە و کۆڵانەکانی ئاسمان دەبم و
لێم ڕوون نابێ جارێکی تر ڕێم دەکەوێتەوە هێلینی باوەشی دایک و
سایەی گوێسوانەکانی وڵاتەکەم،
یان لە قوژبنی کادێنێکی هەندەران جوانەمەرگ دەبم و
تەرزەیەک باڵە ناسکەکانم دەشکێنێ و لەبەر پەنجەرەی ماڵێکی غەریب سەر دەنێمەوە..
توولەڕێیەکان درێژترین پەیژەن بەرەو یەکەمین کۆڵانی هەور و
یەکەمین کڵاوڕۆژنەی خۆر،
ئەوان وەکوو مار بە باڵای شاخەوە لوولیان خواردووە و تاکوو سەر چوون
دەڵێی بە تەمای هەڵلووشینی جووچکە هەڵۆیەکن،
هەنووکە بوونەتە ڕووبار و بێشکە بۆ تنووکەی خەونەکانم،
بوونەتە زوڵفی پەخش و پەرێشانی شاخ و پرچی هەنگاوەکانم دەهۆننەوە.
ئاوێزانیان دەبم و پێیاندا هەڵدەڕووسکێم،
لێرەش باڵای توولەڕێیەکان لە پێش چاوم پەلوپۆی تابلۆ دەردەخەن
تکایە سەر کەون… لە هەورازی مەترسێن… تکایە پێ لە نیرگیز مەنێن… وشیار بن ئێرە گوزەری پەپوولەکانی بەهارە…
شەکەت بوون سووکم دەکا، سووکتر لە خەیاڵ،
وا هەست دەکەم زەوی هێزی کشانی نامێنێ و
وەکوو ئاسک بەسەر بەردەکاندا باز دەدەم و دەڕۆم،
ڕێگە باریکەکان کۆتاییان نایە،
ئەوانەی وا خۆیان بە عەرزەوە نووساندووە یان ئەوەتا لە نێو گژوگیادا خۆیان حەشار داوە و بێ دەنگ و مات ڕاکشاون، تاکوو پۆلە گەریلایەک دەرباز بێ، تاکوو ئەسپێکی قاچاغ لە دڵی ئەم شەوە ئەنگوستەچاوەدا نەسلەمێتەوە،
تاروپۆی لەشی مێژوون و لە بێ نەهایەتدا ون دەبن.

۱۳۹۴/۱۲/۰۹

ســـەیرم کــە بـــرا!



یاشار کەماڵ
لە تورکییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی
 
یەکەم جار کە هاتبوو سواری شەمەندەفەر ببوو، جاری دووهەمیش ئێستا. ئارام و قەراری لێ هەڵگیرابوو. برۆکانی تێک نابوون. بێ ئۆقرە بوو. لەسەر چەمەدانە دارینە گەورە زەردەکەی دانیشتبوو. دەتگوت لەسەر پەنگر دانیشتووە. پاڵی بە دیوارەوە دابوو. شەپقەکەی، پاتۆڵەکەی، پەستەکەکەی، چاکەتەکەی و پێڵاوەکانی نوێ بوون و دەبریقانەوە. دەتگوت تازە لە کارگە هاتوونەتە دەر. پەستەکەکەی، زەردێکی هێڵ‌دار بوو. چاوی لەبەر هەڵنەدەهات. خەڵک، پۆل پۆل دەهاتن و دەچوون. لە تەقەڵا دابوون. نیگای لە هێڵی دوور و درێژی شەمەندەفەر بڕیبوو. زەرگەتەیەکی مردوو لەسەر عەرز بەدی دەکرا. چەند توێکڵە شووتییەک، توێکڵە کاڵەک و تۆوی تروکاو بە چیمەنتۆکەوە لکابوون… چەند زەرگەتەیەک لەسەر تۆوەکان دەنیشتن و هەڵدەفڕینەوە. زەرگەتەکان بەنێو لاقی خەڵکیدا دەسووڕانەوە. لە شوێنێکی جەستەی، ڕەنگە سەری یان پشتی، هەستی بە بێ‌تاقەتی، شەکەتی و ماندووبوون دەکرد.
کتوپڕ شەمەندەفەرەکە بە هاڕە هاڕ خۆی بە وێستگە داکرد. جانتا دارینەکان وە حەوا کەوتن. شەمەندەفەر کە دووکەڵی گەرم و شینی لێ بەرز دەبۆوە، وەستا. دەست و بردێ هەستا و بە نێو قەرەباڵغی خەڵکدا خۆی گەیاندە شەمەندەفەرەکە. بە هەڵەداوان خۆی لە داڵانی واگۆنێک پەستاوت. ناو داڵانەکان لە خەڵک جمەی دەهات. پێیان لێ نا و پێی لێ نان. لە بەردەم هۆدەیەک وەستا. سەراپای گیانی شەڵاڵی ئارەق بوو. ڕووخساری سوور هەڵگەڕابوو. دەتگوت ئێستا نا ئێستا کەواکەی لە شانی دادەکەوێ. دیار بوو ناشارەزایە. کچێک و کوڕێکی گەنج، لەنێو هۆدەکەدا دانیشتبوون. سەیری کردن. پاشان وە ژوور کەوت. جانتا گەورە دارینەکەی هەڵگرت و لە سەرەوە تاقەتی کرد. خۆیشی لە گۆشەیەک دانیشت. نێو هۆدەکە بۆنی پیوازی شینی لێ دەهات. ناوەوە هەوایەکی بەهاری هەبوو. جارێک بۆنی پێوازی شین، جارجارە خۆڵی تازە و جارناجارێ بۆنی بەهار…
شەمەندەفەر کەوتە ڕێ. کچە سەری خستبووە سەر شانی کوڕە گەنجەکەی بەرامبەر. چاوەکانی جارێک هەڵێنا و وە سەر یەکی نانەوە.
شەمەندەفەر، دووکەڵی شین و گەرمی لە حەوا دەکرد.
بڕیاری دا لە وێستگەی دواتر دەسکێ پیوازی شین بکڕێ. بەڵام دوودڵ بوو. لەبەر خۆیەوە گوتی "بەو دەم و دەستە پیوازی چی…"، پاشگەز بۆوە "تا دەگاتە گوند… مەزرایەکی پڕ…"، پاشان پەژیوان بۆوە، "بۆ دەسکە پیوازێک بە چەند قرووشە… نرخەکەی چەندە!"
لە وێستگە، دەسکە پیوازێکی گەورەی کڕی. بیست و پێنج قروشی پێ دا. کە گەیشتەوە گوند… بۆ خەڵکی ئاوایی دەگێڕێتەوە و هێندە وە پێکەنینیان دەخا، زگیان وە ئێش دێنێ... پیوازی تەڕ و تورت… پیوازی وا بەتام… کوا پێوازی وا! پیواز بە نۆرەی خۆی، بێ‌تامترین و خراپترین خواردنە. هەموو ڕۆژێکی خوا… پیاو بەرگەی ناگرێ. زاری مرۆڤ دەبێتە قالبە سابوون. کەفێ دەکا. لەگەڵ ئەوەشدا، بە درێژایی ساڵ لە تامەکەی تێر نابی. پیواز ئاوایە.
کچە خەوتبوو. کوڕەکە داڵغەی ڕۆیشتبوو. کاکۆڵی ڕەشی کوڕەکە لە بن شەپقەکەی هاتبووە دەرێ. قژە قەترانییەکەی لە ژێر تیشکی خۆردا سەوز دەچوو.
کتوپڕ هەستی بەوە کرد کوڕە گەنجەکە چاوەکانی بڕیوەتە ئەو و تێی ڕاماوە. دوو چاوی گەورە و زەق، قورساییان لەسەر جەستەی دانابوو.. سەری دانەواند. دڵی بەرایی نەدا، سەری بەرز کردەوە، بینی دیسان… هەمدیس سەری دانەواندەوە. سەیری ڕاست و چەپی خۆی کرد. بە ڕقەوە، قەپاڵێکی لە پیوازەکەی نێو دەستی گرت. پاشان هەمدیس سەری بەرز کردەوە. دیسان چاوی لەو چاوە گەورە و خەمۆکانە هەڵەنگووت. دەتگوت ئەو چاوانە لێخەی نابنەوە. بە حەپەسانەوە جووتێ پیوازی لە دەسکەکە کردەوە، دەستی بەرەو گەنجەکە ڕاداشت و گوتی:
"وەریگرە برام، وەریگرە! تۆش تامێکی بکە!"
گەنجەکە بە سووکە سەر ڕاوەشاندنێک، ڕەتی کردەوە.
ئەم پێداگرانە گوتی:
"وەریگرە، وەریگرە، وەریگرە برام! پارویەکی لێدە!"
کوڕەکە هەروا بە ئەسپایی سەری ڕادەوەشاند و چاوەکانیشی لەسەر وی هەڵنەبڕیبوو.
مەحموودە زەرد - ناوی پیاوەکە مەحموودە زەرد بوو - گوتی:
"با ئەو خوشکەش بیخوا! زۆرم پێیە. پیوازی شین، دەرمانە. ئەگەر پیوازی شین بخۆی، چەندەش شەکەت و هیلاک بی، لە گەرمای نیوەڕۆدا بنووی، کە هەستای، وەک ئەوە وایە ئێستا لەدایک بووی. شتی شین هەر باش و بەکەڵکە، وەک پیوازی شینت چنگ ناکەوێ."
کوڕە گەنجەکە ئەمجارەیان بە نیشانەی نا سەری توندتر ڕاوەشاند.
مەحموودە زەرد:
"پیوازی شین لە گەرمادا فێنکت دەکاتەوە."
چاوەکانی کوڕە گەنجەکە وەها لەسەر مەحموودە زەرد ئەبڵەق مابوون کە… لە ناوەوە ئاخێکی هەڵکێشا و لە دڵی خۆیدا گوتی:
"ئاخ. خێرە! ئەخە باشە ئەو تووتکە سەگە بۆ وا سەیرم دەکا؟"
کچەکە لەو ساتەدا خەبەری بۆوە. سەری بەرز کردەوە. مات مات ڕوانی و پاشان هەمدیس سەری بۆ سەر شانی کوڕەکە لار کردەوە و چاوەکانی نوقاند.
شەمەندەفەر، بەنێو دەشتێکی پان و پۆڕدا، بە لەز دەڕۆیشتە پێش. دەربەندێکی وشک و دارتێلەکانی تێلێگراف، خێرا بە پێش چاوەکانیدا ڕەت بوون. پاشان کۆمەڵێک دار. بایەک هەڵیکردبوو و پووش و پەڵاشی دەشتی بەرەو باشوور شکاندبۆوە. لەوانەشە لەبەر خێرایی شەمەندەفەرەکە وا بنوێنێ. پاشان، تۆزێک وەک هەور دەشتەکەی داپۆشی. دەشت بە جارێ لە تەپ و تۆز داماڵرا.
گەیشتنە ڕووبارێک. شەمەندەفەر لەسەر پردێکی بچووکی ئاسنین فیشکاندی. تیشکی خۆر، نێو ڕووبارەکەی ئاخنیبوو. دەرکەوتن و ونبوونی کەمەندی تیشک پێکەوە لکان. پاشان لە ئاسمان چاوی بە هەڵۆیەک کەوت. لە ماوەیەکی کورتدا، هەڵۆکەی کەشکەڵان، لە پشت سەریان بە جێما.
نیگاکانی کوڕەکە هەروا لە دڵی مەحموودە زەردا مابوونەوە. سەری بۆ ناوەوە وەرسووڕاند. چاوەکانی هەڵنەهێنا و لە کوڕەکەی نەڕوانی. سەری لەنێو کۆشی دابوو. پاشان هەمدیس سەری بۆ دەرەوە وەرسووڕاند. لە نێوەڕاستی دەشتەکەدا، تاقە مانگایەکی بینی دەڵەوەڕا و ئێسک و پرووسکی بە دیار کەوتبوو. مانگاکە لە ساتەوەختێکدا بای داوە و ون بوو.
تا چاو هەتەر کا دەشتێکی وشک و برینگ، چۆل و هۆل و کاکی بە کاکی بەدی دەکرا.
وەک خەونێک، نوقمی ڕوانینی دەشتەکە بوو. خاکی هەمەڕەنگ، داری جۆراوجۆر… جێگوڕکێی هەورە مۆر و سپییەکان… دونیا لە خوڕین دابوو… خۆی کۆ کردەوە. لەبەر خۆیەوە گوتی: "چ دەبێ با ببێ، چ دەبێ با ببێ". تووند سەری بۆ ناوەوە وەرسووڕاند. ویستی لەو ساتەدا لە ڕووخساری کوڕەکە بنوارێ. وەلێ پەژیوان بۆوە. سەری بەرداوە… پیوازەکە بۆنێکی تیژی لێدەهات. لە بن پێیەکانی تەپ و تۆز و توێکڵە پیواز بڵاو ببۆوە. کتوپڕ هەستی کرد کرێکارێک هۆدەکە گەسک دەدا. لاقەکانی کۆ کردەوە. لەو ماوەیەدا نیگای لەگەڵ نیگای کوڕەکە تێک ئاڵا. کوڕە چاوەکانی زەق زەق هەڵێنابوو. دەتگوت دەقیان گرتووە. چاوە دەق گرتووە گەورەکانی بە سەرسووڕمانەوە لەو بڕیبوو. سەری سووڕاند و لە کچەکەی تەنیشت ئەو کوڕەی ڕوانی. ڕووخسارێکی زراڤ، ڕەنگ پەڕیو، وشک. خەوێکی قووڵ بردبوویەوە.
تۆ بڵێی ئەو گەنجە سەیری چی و کوێ بکا؟ هی برینی قووڵی ئەو داسەی لەسەر ڕووخسارێتی؟ لە چاوەکانی گەنجەکەدا، خۆف و ژان و حەپەسان بەدی نەدەکرا. لەناکاو فیکری بۆ کاسکێتەکەی سەری چوو. نەکا شتێکی پێوە بێ. کڵاوەکەی دانا و بە دەستییەوە گرت. جوان لێی ورد بۆوە. ئینجا خێرا نایەوە سەری. دیسان سەری بەرز کردەوە. زامی ئەو داسە… کە زامی داسەکەی بیر کەوتەوە، موچوڕکێک بە لەشیدا هات… ئەو ڕۆژەی هاتەوە بەر چاو. شەڕ لەسەر ئاو لەگەڵ عەلی میستیک… بە هەموو هێز و توانایانەوە، بەو ڕق و کینەی لە چەندین ساڵ لەوە پێش لەسەر یەک کەڵەکەیان کردبوو، دەستەویەخەی یەکتری ببوون. تۆز و غوبار، قوڕ، دارێکی سەوز، گژوگیا، ئاسمانی شین، ئازار، سەرەگێژە، خوێنی ئاڵ…. خەڵتانی خوێن ببوو. دەتگوت لە ئاویان هەڵکێشاوە… هەمدیس سەری بەرز کردەوە. چاوەکان زەقتر لە پێشوو…
لاقەکانی، بەتایبەتیش لاقی ڕاستی، وا هەڵدەلەرزی، دەتگوت دەردەپەڕێ.
خۆیشی نەیزانی چۆناوچۆن بوو دەستی بە قسە کرد.
"ئەو کچە نەخۆشە چی برا؟ ڕەنگی بزرکاوە… نەخۆشی، بەڵایە. خوا تووشی هیچ کەسی نەکا. بەڵام شتێکە و بەسەرت دێ. دەبێ لەگەڵی ڕابێی. لەگەڵی ڕانەیەی، چت لە دەست دێ. وا نییە برا؟ بنیادەم چی لە دەست دێ! نەخۆشییە ئیتر! زاڵمە. چ نەخۆشییەکی هەیە؟"
کوڕە بێدەنگە. ئەم زیاتر ڕقی هەڵدەستێ.
"ناتوانم بڵێم مالاریایە… ئەگینا لەرز و تای دەبوو. ناتوانم بڵێم سیەسۆیەتی… ئەگینا دەکۆخی. نەخۆشە؟"
کوڕە چاوەکانی هەروەک پێشوون.
خۆی پێ ڕانەگیرا، بە هەڵچوونەوە دووپاتی کردەوە:
"ناتوانم بڵێم مالاریایە."
ئینجا بە متمانەوە سەیری چاوە زەقەکانی کرد.
کوڕە گەنجەکە کەمێک لە جێگەی خۆی جووڵایەوە. چاوەکانی بووژانەوە. بریسکەیەکی سارد بە چاوەکانیدا تێپەڕ بوو.
"ناتوانم بڵێم مالاریایە...."
''نەخۆشە"، گەنجەکە وای گوت.
خۆشییەک هاوکات لەگەڵ هەستێکی تاڵ لە دڵی مەحموودە زەرد گەڕا. دەموچاوی گەشایەوە.
"ناتوانم بڵێم…"
گەنجەکە بۆ یەکەم جار چاوەکانی لە عەرزەکە بڕی و گوتی:
"کەس نازانێ بە چ نەخۆشییەکەوە گرفتارە. دکتۆری هیچ شارێک نەماوە، نەمبردبێ. هیچ ئومێدێک نەماوە. بەڵام دیسان دەیبەمە لای دکتۆر. هەتا دەمرێ هەر دەیبەم..."
دەتگوت ئەو دەنگە لە قوڕگی خۆی نایەتە دەر. دەنگێکی وەها نزم ومەنگ بوو.
"لە گوندیش دەرمان نەما تاقیمان نەکردبێتەوە. بۆتە پارچەیەک پێست و ئێسقان. ئیتر بەردەوام ئاوایە، بەردەوام دەخەوێ. سێ ساڵە دەسگیرانمە. مانگێک پاش ئەوەی بوو بە دەسگیرانم، وای لێهات. ئیتر ئاوا!"
مەحموودە زەرد بە جارێ حەپەسا. دەبێ ئەو شوێنە کوێ بێ کچ بە دەستی دەسگیرانەکەی دەسپێرێ. نەخۆشە. جا با نەخۆش بێ.
بە پێکەنینەوە گوتی:
"چۆن کچەیان تەسلیم کردووە؟ ها، چۆن؟"
ئەویتر:
"ساڵێک نیشانیان نەدام. پاشان کە ئاوای بەسەر هات…"
چاوەکانی هەمدیس ئەبڵەق مان، بەڵام ئەمجارەیان بە دڵۆپێکی قەتیسماو لە گۆشەیەکی چاویدا.
مەحموودە زەرد لە دڵی خۆیدا گوتی:
"چاوت دەردەهات. بۆ ئاوا زەق زەق سەیرم دەکا؟ هەی ئەو چاوە زەقانەت بێنە دەرێ…"
لە وێستگەیەک، کابرایەک دەرگای هۆدەکەی کردەوە، چاوێکی بە دەوروبەردا گێڕا. پاشان دەرگاکەی پێوە دا و ڕۆیشت.
شەمەندەفەر وە جووڵە جووڵ کەوت. دەشت، وەک لەپی دەست وا بوو. دارتێلەکانی تێلێگراف لە پشت سەر جێ دەمان.
بە تاسەوە درێژەی بە قسەکانی دا:
"ئەمڕۆ دەچمەوە دێیەکەم. بەڵێ برا، دێیەکەم… پێنج ساڵ لە گوند دابڕام. چووم پارەی دوو گا کۆ کەمەوە. کەچی پارەی دە گام وە سەر یەک نا." پێکەنی. "لە ئیزمیر حەمباڵیم کرد. پارەیەکی زۆرم بە دەست هێنا. ئێستا هەر کە گەڕامەوە گوند، چوار گای شاخدار دەکڕم. یەک نا، دوان نا، چوار گا! چوار مانگاش دەکڕم. پەز دەکڕم برا، بزن دەکڕم… ئەسپێک دەکڕم، لەگەڵ ماینێک… کۆڵێک جلوبەرگم بۆ ماڵ و مناڵ کڕیوە، بۆ یەکە یەکەیان، بۆ براکەم، بۆ ژن براکەم، مناڵەکانیان، بۆ دایکم، دایکێکم هەیە هەشتا ساڵی تەمەنە و پشتی کووڕ بۆتەوە، بۆ کۆرئۆغڵوی خۆمان، بۆ هەموویان. لە گەڕانەوەما، ماڵەکەمان وەک گوڵی لێ دێ. هاوینان و بەهاران، چیاکان چۆن بە گوڵ دەخەمڵێن، ماڵەکەشمان ئاوای لێ دێ… ئەگەر باسی دێی خۆمانت بۆ بکەم، دەبێ بڵێم پڕە لە دارسنەوبەر. لە هەموو لاوە بۆنی عەتر و دارسنەوبەرت بۆ دێ برا! ئاوی حەیات لە کانیاوەکانی هەڵدەقووڵێ. دەوڵەمەندەکانی 'ماراش' بۆ سەیران ڕوو دەکەنە گوندی مە. بەڵێ، بۆ گەشت و گوزار دێنە وێ."
کوڕە گەنجەکە بە شەوقەوە قسەکانی بڕی:
"سێ ساڵە چاک نەبۆتەوە. هەر یەکە و شتێکی گوت... یەک گوتی فڵان، یەک گوتی فیسار…. سێ ساڵی ڕەبەق… بوو بە سێ ساڵی تەواو… دکتۆرێک گوتی سنەوبەر… دێی ئێمە ڕەق و ڕووتە. سنەوبەری لە کوێ بوو…"
مەحموودە زەرد:
"گوندەکەی ئێمە دارسنەوبەری گەورەی لێیە. خەڵکی شاری بۆ سەیران دێنە گوندەکەی ئێمە…"
پاشان کتوپڕ خورپەیەک بە دڵیدا هات. سەری هەڵێنا و لە ڕووخساری کوڕەکە ڕاما. چاوەکانی گەنجەکە چیتر سارد و لێڵ نەبوون، دەگەشانەوە و بە حەزەوە لەویان دەڕوانی.
دەموچاویشی سوور سوور هەڵگەڕابوو.
گەردەلوولی خۆشی لە دڵی مەحمووددا بەرپا بوو. لە خۆشیان سەری وەرسووڕاند. دڵی وە ترپە ترپ کەوت:
"سەیرم کە برا، دێیەکەمان پڕە لە دارسنەوبەر… من، ڕێک بایی دە گا پارەم کۆ کردۆتەوە. دە سەر گا… لە باتی مانگایەک چوار مانگا. ئەویش چوار مانگای بە شیر. مانگای 'حەلەب'ێ دەکڕم. مەڕ و بزن… ماڵ پڕە لە ڕۆن و شیر و هەنگوین…"
ڕاوەستا، خۆی قیت کرد و درێژەی بە قسەکانی دا:
"سەیرم کە برا! دەستی دەسگیرانەکەت بگرە و وەرە بۆ کن ئێمە. دەستی بگرە و وەرە! وەک گلێنەی چاو دەتانپارێزم. وەرە کاکە! لە بری پارەی دوو گا، پارەی دە گام کۆ کردۆتەوە، دەستی بگرە و وەرە! سێ مانگی پێناچێ دەسگیرانەکەت چاک چاک دەبێتەوە، دەردی لێ دەبڕێ. وەرە برا! دوای سێ مانگان دەبووژێتەوە، وەک ئەوەی تازە لەدایک بووبێت. دەستی بگرە و وەرە! چوار مانگای بە شیر دەکڕم. لە دێ شاییتان بۆ دەگێڕم… وەرە کاکە!"
دەستی ڕاستی گەنجەکەی گرت و گووشی. چاوەکانی قا قا پێدەکەنین.
"شیلەیەک لە دارسنەوبەرەکان دێتە دەرێ. ئەم شیلەیە یەکاویەکە. هەموو خەڵکی گوند ڕادەسپێرم. خەڵکی دێیەکەشمان زۆر باشن. جحێڵەکانی ئاوایی هەموویان وە خۆ دەکەون، باوەش باوەش شیلە هەڵدەهێنجن و بۆ نەخۆشی دێنن… شیلەی سنەوبەر! شیلەش چ شیلە. یەکاویەکە. ئەوەی شیلە بخوا، قەت نامرێ."
گەنجەکە سەری لە پەنجەرە هێنایە دەرێ، لە پێشەوەی ڕوانی و گوتی:
"ئێرەیە… کە شەمەندەفەرەکە ڕاوەستا."
پاشان ڕوو لە کچەکە گوتی:
"هەستە، هەستە دۆندوولوو. گەیشتین."
دۆندوولوو، بێ‌تاقەت سەری لەسەر شانی هەڵگرت. لەچکە تەنکەکەی ڕێکوپێک کرد.
کەمێک دواتر شەمەندەفەر وەستا. لەگەڵ وەستانی شەمەندەفەرەکەدا، لە سەربانی ماڵە چۆلەکەی وێستگە، پۆلێک قەلەڕەشە بە قڕەقڕ فڕین. گەنجەکە هەستایە سەر پێ، دەسگیرانە خەواڵوو و نیوە مردووکەی بە کۆڵدا دا. بە مەحموودە زەردی گوت "دێیەکەمان لە پشت ئەم تەپۆڵکەیە…" و کەوتە ڕێ.
مەحموود کتوپڕ لە جێگەکەی ڕاچەنی و پڕی دایە بەرۆکی کوڕە گەنجەکە:
"ئیتر ئاوا، ئەگەر نەیە گوندی ئێمە، لەو دونیای دی بەو دوو دەستەم بەرۆکت دەگرم. بەو دوو دەستەی خۆم. ئیتر خۆت دەزانی. هەر بەهار هات و نەهات، دەستی دەسگیرانت بگرە و وەرە. جا ئێستا بڕۆ! خوا ئاگادارت بێ برا!..."
کوڕەکە دابەزی. مەحموودە زەرد لە پشتەوە سەیری دەکرد. هەوای جەژن بەسەر شەمەندەفەردا زاڵ ببوو. هەموو شتێک، لە خۆشیان باڵی گرتبوو. جارێکی تر سەیری کرد، گەنجە دابەزیوەکە، دەسگیران لە کۆڵ، هاتبووە بەردەم پەنجەرەکە ڕاوەستابوو و هەمدیس چاوەکانی لەو بڕیبوو. چاوە گەورەکانی....
مەحموود نەیدەزانی چ بکا. شەمەندەفەر وە جووڵە کەوت.
مەحموود تا هەستی پێکرد، شەمەندەفەر کەوتبووە ڕێ. یەک بە خۆی هاواری کرد:
"ناوی گوندەکەمان هونوویە… گوندی هونووی سەر بە قەزای ئالبیستان. هوونوو!... هوونوو… هوونوو… هوونوو. ئالبیستان، ئالبیستان… وەرە ماراش! ئالبیستانی ماراش… هونوو… وەرە برا… دوو دەستم…"
شەمەندەفەر فیشکاندی… بەدەم پڕژاندنی دووکەڵی گەرم و شین، لە دەشتی هەراو و بەریندا، وەک ڕەشەبای خۆشی فڕی.

ئەم چیرۆکە لە ڕەخنەی چاودێردا چاپ و بڵاو بۆتەوە. 

ژیان لەگەڵ چەترەکەمدا



ژیان لەگەڵ چەترەکەمدا
ڕۆمان
ڕۆمەن گاری (ئێمیل ئاژار)

سەلاحەدین بایەزیدی
لە فەرەنسییەوە کردوویه‌ به‌ كوردی

    به‌رگ: باسم ڕەسام
    چاپ: یەکەم – 2016
    چاپخانه‌: تاران
    تیراژ: 1000 دانه‌

    بڵاوكار: ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووس- بۆ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌

۱۳۹۴/۱۲/۰۵

وتوێژ لەگەڵ ڕۆژنامەی ئێکسپرێس



پەناخوازێک ''سیانەی دوانەکان' وەردەگێڕێتە سەر زمانی کوردی
وەڕگێڕانی بێ‌سنووری کتێبەکانی ئاگۆتا کریستۆف

سانتی تێرۆل


سەلاحەدین بایەزیدی، پەناخوازی ئێرانی، لەو پەنابەرانە نییە کە لەپێناو ئەنتەگرەبووندا هیچ تەقەڵایەک نادەن. جیاوازییەکی گەورە هەیە. بگرە ماوەیەکە ئەو تا ڕادەیەک باڵوێزی ئەدەبیاتی کانتۆنی نۆشاتێلە لە ئێران و عێراق: ئەو نەیارەی ڕژێم کە تەمەنی ٣٢ ساڵە، سێ کتێبەکەی ئاگۆتا کریستۆف کە بریتین لە "دەفتەری گەورە"، "بەڵگە" و "سێهەم درۆ" و بابەتی باسی ئێمەن، بۆ سەر زمانی کوردی وەرگێڕاوە.
هاتۆتە سوییس بۆ ئەوەی لە چنگ زوڵم و ستەم ڕابکا، هەمان ئەو شتەی نووسەری نۆشاتێلی، کاتی خۆی ئەنجامی دا و ناچار بوو هەنگاریای زێدی خۆی جێ بهێڵێ بۆ ئەوەی خۆی لە هێزەکانی سۆڤیەت لە ساڵانی ١٩٦٠ ڕزگار بکا. سەلاحەدین بایەزیدی دوو جار ڕووبەڕووی کێشەی زمان بۆتەوە: سەرەتا لە وڵاتی خۆی (تۆ بخوێنەوە دژی وڵاتی خۆی)، پاشان بۆ دووهەم جار لە ژیانیدا، ئەو کاتەی هاتۆتە سوییس، دەستەویەخەی زمانێکی نەناسراو بۆتەوە.

هەزار کۆپیی بێ‌دەسکاری

 سەلاحەدین بایەزیدی سەرەتا لە کەمپێکی پەنابەران بووە لە کانتۆنی ڤالێ و لە زانکۆی نۆشاتێل، لە بەشی زمان و شارستانییەتی فەڕەنسی ناونووسی کردووە، ئاخر و ئۆخری ٢٠١٣ بە زەحمەت توانیویەتی بێتە کانتۆنی نۆشاتێل. لە نۆشاتێل، کتێبی "نەخوێندەوار"، ژیاننامەکەی ئاگۆتا کریستۆف دەخوێنێتەوە و لێی ورد دەبێتەوە. ئەو زمانە مینیمالیست و کورت و ڕەوانەی نووسەری نۆشاتێلی بە کاری هێناوە، ڕێگە لەبەردەم خوێنەرە دووڕەگەکان خۆش دەکا بە سانایی لە دەقەکانی تێ بگەن. "زۆر خێرا بۆم دەرکەوت کە دەرەقەتی دەقەکانی ئاگۆتا کریستۆف دێم"، سەلاحەدین بایەزیدی بێ خۆ‌هەڵکێشان وا دەڵێ. ئەو پەنابەرە سیاسییە، بێ ئەوەی چاوەڕێ بمێنێتەوە، یەکسەر دەست بە وەرگێڕانی "دەفتەری گەورە" دەکا.
هاوینی ٢٠١٤، کتێبە وەرگێڕدراوەکەی لە کوردستانی عێراق و لە هەزار نوسخەدا چاپ و بڵاو دەبێتەوە. یەکسەر داوای لێدەکرێ کار لەسەر دوو کتێبەکەی دیکەی ئاگۆتا کریستۆف بکا کە بە "سیانەی دوانەکان" ناسراون. قسە هەمان و ئەنجامدانی هەمان. ئەم پانەخوازە کتێبەکان وشە بە وشە وەردەگێڕێتەوە. "هیچم دەسکاری نەکردووە. تەنانەت دیمەنە سێکسییەکانیش." ئەوەی بە لایەوە زۆر مایەی سەرسووڕمانە، کتێبەکان سانسۆڕ نەکراون: "ئەمە سەرکەوتنێکە بۆ من." چۆن ئەم دەست‌ئاواڵا بوونەی حکومەتی ئێران شی دەکاتەوە؟ "نازانم بڵێم چی: ئاخۆ سەرۆک کۆماری نوێی ئێران کرانەوەی فەرهەنگیی ڕاستەقینە ئەنجام دەدا؟ یان پێی وایە بە تیراژێکی هەزار نوسخە، خوێنەرێکی کەم ئەم سیانەیە بە زمانی کوردی دەخوێننەوە؟" سەلاحەدین بایەزیدی ئەم پرسیارە دەوروژێنێ و ئاماژە بەوە دەکا وەرگێڕانی فارسی ئەم کتێبانە لە سانسۆڕ بێبەری نەبوون.
سەلاحەدین بایەزیدی لەسەر ئەم ڕێگە باشەی کە گرتوویەتیە بەر، بەردەوام دەبێ. "وەرگێڕانی ڕۆمانی 'هایدی'م تەواو کردووە و بیر لە وەرگێڕانی 'ڕێوڕەسمی دونیا' لە نووسینی نیکۆلا بووڤیێ دەکەمەوە، چونکە ناوبراو بە مەهاباددا تێپەڕیوە."

ژیانی قوتابییەکی کورد لە وڵاتی فارسان 

"خەڵکی مەهابادم، شارێک لە نزیک سنووری عێراق کە زۆربەی دانیشتووانی کوردن. بەڵام زمانی ئێمە لە قوتابخانە قەدەغەیە." سەلاحەدین بایەزیدی بەمجۆرە لە یەکەم ڕۆژی قوتابخانەدا پەی بە بوونی زمانی فارسی دەبا… لەگەڵ ئەو ڕاچەنینەی کە تووشی دەبێ. "بۆ من شۆکێکی گەورە بوو کە دەبوایە زمانی داگیرکەر فێر ببم. ململانێی ناسیۆنالیستی بەرچاوی نێوان کوردەکان و ڕژێم، کاریگەری لەسەر منیش دانا. ناهومێد ببووم، چونکە نەمدەتوانی گۆڤارە کوردییەکان بخوێنمەوە، بە هۆی ئەوەی ئەلفوبێی کوردی لە هی فارسی ناچێ و دایک و بابیشم نەخوێندەوار بوون و نەیاندەتوانی لەم ڕووەوە هاوکاریم بکەن."
ئەم کۆسپە، ململانێیەکی نێوخۆیی لەو گەنجەدا دروست دەکا کە خولیای نووسینی شیعری هەیە "نەمدەتوانی لە شیعرەکاندا هەستی خۆم بە زمانی فارسی دەرببڕم." لە ڕێگەی کۆبوونەوەی بەپارێزی ئەدیبان و گوێگرتن لە ڕادیۆ دەنگی شۆڕش لە عێراق، کە سەر بە ئۆپۆزۆسیۆنی ئێران بوو، فێری زمانی کوردی بووە و بڵێسەکەی دامرکاندووە. لەو کاتانەدا، ئەو کوڕە گەنجە، ئەدەبیاتی فارسی خوێندووە.

لە چیاکانەوە بۆ مەنفا
 

هێدی هێدی، ترسە گەورەکەی باوکی دەبێتە ڕاستی. سەلاحەدینی گەنج لە بزووتنەوەی نەیاری کورد لە چیاکان نزیک دەبێتەوە و لە شارەکانیش بەشداری خۆپیشاندانەکان دەبێ. ساڵی ١٩٩٩، لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، تێکەڵ بە هاوڕێیانی لە چیاکانی عێراق دەبێ و لە ڕادیۆیەکی سەربەخۆخوازدا ئیش دەکا. ئەم ئەزموونە، ڕێگەی بۆ سلێمانی لە باکووری عێراق خوار دەکاتەوە، لەوێ لە ڕۆژنامەیەکی هەرێمیدا کار دەکا. "مافی نیشتەجێبوونێکی کاتیم هەبوو. پاشان، بە جۆرێک لە جۆرەکان ناچار بووم یان ئەوەتا خۆم لەنێو حزبێکی ئۆپۆزۆسیۆندا بدۆزمەوە بۆ ئەوەی پارێزراو بم، یان ئەوەتا ڕا بکەم."

 لێک نزیک کردنەوەی زمانەکان

 سەلاحەدین بایەزیدی مەنفا هەڵدەبژێرێ. بە پاسپۆرتێکی ساختە دەچێتە تورکیا، "چونکە هیچ پاسپۆرتێکم نەبوو". پاشان چوار شەو و ڕۆژ بە پێ دەڕۆا تا دەگاتە یۆنان. لەوێوە، بە بارهەڵگر و ئۆتۆمبێل، دەچێتە ئیتالیا و دێسامبری ٢٠٠٧ دەگاتە شاری لۆزان.
ناوبراو دەنێردرێتە بنکەی تۆمارکردنی ڤالۆرب و لەوێشەوە دەدرێتە کانتۆنی ڤالێ. "لە مارتینی ژیام و لەوێ بۆ خۆم، فێری زمانی فەڕەنسی بووم."
ساڵی ٢٠١٣، ڕێگە بەم پەنابەرە سیاسییە دەدرێ لە کانتۆنی نۆشاتێل بژی بۆ ئەوەی لە زانکۆی نۆشاتێل، بەشی زمان و شارستانییەتی فەڕەنسی بخوێنێ. "لەوێ بوو ئاشنای کتێبەکانی ئاگۆتا کریستۆف بووم و نووسەرە فەڕەنسی نووسە غەیرە فەڕەنسییەکان سەرنجیان ڕاکێشام. فەزای نووسینەکانی ئاگۆتا کریستۆف مناڵیمان بە بیر هێنامەوە. لێک نزیک کردنەوەی زمانی دایک و زمانی دوژمن! ئەزموونەکانی ورەیان پێ بەخشیم بۆ ئەوەی ڕێزمانی زمانی فەڕەنسی فێر بم."

کارەکتەری جیهانی بەرهەمەکانی ئاگۆتا کریستۆف
دەقەکانی ئاگۆتا کریستۆف (١٩٣٥ - ٢٠١١) خێرا سنوورە جیهانییەکانیان تێپەڕاند. لە ماوەی ژیانیدا، "سیانەی دوانەکان" بە زیاتر لە بیست زمانێک وەرگێڕدرابوون. فابیەن دووبۆسۆن دەڵێ: "ئەمڕۆکە، بۆ زیاتر لە چل زمانی زیندووی دونیا، وەک زمانە گەورەکانی ئەوروپا و هەروەها بە تورکی، جۆرجی، باسک، کاتالانی، ڤیەتنامی و ڕووسی وەرگێڕدراون. وەرگێڕانی کتێبەکان بە زمانی گالیسیش ئامادەی چاپن." دووبۆسۆن، یەکێک لە بەڕێوەبەرانی ئەڕشیڤی ئەدەبیاتی سویس لە کتێبخانەی نیشتیمانی ئاماژە بەوە دەکا کە وەرگێڕانی کتێبەکانی کریستۆف نیشان دەدا کە بەرهەمەکانی ئەم ژنە نووسەرە نۆشاتێلییە، کارەکتەرێکی گەردوونیان هەیە. "ئەمە بێگومان ڕەنگدانەوەی ئەزموونە مێژووییەکانیەتی: مەنفای بەرهەمی تراژیدیاکانی مێژوو، فێربوونی زمانێکی دیکە و پرسی ناسنامە کە لە بەرهەمەکانی ئاگۆتا کریستۆفدا بەرچاون و هەروەها لە ئەدەبیاتی هاوچەرخی دونیادا برەیان هەیە."

ڕۆژنامەی ئێکسپرێس | هەینی، ٦ فێورییەی ٢٠١٥

۱۳۹۴/۱۱/۲۲

دوو هاوڕێ


گی دۆ مووپاسان
وەرگێڕانی لە فەرەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی
 
قات و قڕی و نه‌هامه‌تی ده‌سته‌ویه‌خه‌ی پاریس ببوون. بگره‌ چۆله‌که‌ی سه‌ربانه‌کان و جرج و مشکی ناو زێرابه‌کانیش که‌م ببوونه‌وە. خه‌ڵک چییان ده‌ست بکه‌وتایه‌، ده‌یانخوارد.
به‌ره‌به‌یانێکی ساوی مانگی ژانوییه‌، میسیۆ مۆریسۆی سه‌عات‌ساز، خه‌مبار و بێکار، ده‌سته‌کانی خستبوه‌ نێو گیرفانی پانتۆڵه‌ قوڵە سەربازییەکه‌ی و به‌ زگێکی برسی، درێژایی شه‌قامی ده‌پێوا. کتوپڕ تووشی به‌ تووشی هاوکار و هاوڕێیەکی هات. میسیۆ سۆوڤاژ بوو، ئاشنایەکی لێوار ئاو و ڕاوه‌ ماسی.
به‌ر له‌ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ، هه‌موو ڕۆژانی یه‌کشه‌ممه‌، لەگەڵ کازیوەی بەیانی، مۆریسۆ قولاپێکی دارحه‌یزه‌رانی بە دەستەوە دەگرت و قوتوویەکی ته‌نه‌که‌شی بە کۆڵدا دەدا و ده‌چوو بۆ ڕاوه‌ماسی. سواری شه‌مه‌نده‌فه‌ری "ئارژەنتۆی" ده‌بوو و له‌ "کۆلۆمب" داده‌به‌زی، پاشان به‌ پێ، خۆی ده‌گه‌یانده‌ "دوورگەی مارانت". هه‌ر که‌ ده‌گەیشتە ئەم شوێنەی خه‌ونه‌کانی، دەستی دەکرد بە ڕاوەماسی و تا تاریکانی شه‌و، له‌وێ ده‌مایه‌وە.
هه‌موو یه‌کشه‌ممه‌یه‌کیش، چاوی به‌ پیاوێکی کورته‌باڵا و خه‌په‌ و دەم بە بزە ده‌که‌وت به‌ ناوی میسیۆ سۆوڤاژ، که‌ له‌ شه‌قامی "نۆتردام دۆ لۆرێت"، جلی پیاوانی ده‌فرۆشت و ماسیگریکی شێلگیر بوو. ئه‌وان به‌ گشتی نیوه‌ی ڕۆژیان شان به‌ شانی یه‌کتری تێده‌په‌ڕاند، قولاپ به‌ ده‌ست و، لاق شل و وێڵ لەسەر ئاو؛ به‌مجۆره‌ ‌ببوونه‌ هاوڕێی گیانی به‌ گیانی یه‌کتری.
هه‌ندێ ڕۆژ، متەقیان لێوە نەدەهات. جار جارە پێکەوە دەدوان؛ بەڵام یەکتریان باش دەخوێندەوە، بێ ئه‌وه‌ی شتێک بڵێن، ئەخر هه‌ستی یەکسان و چێژی هاوبەشیان هەبوو.
به‌یانی ڕۆژانی به‌هار، ده‌وروبه‌ری سه‌عات ده‌، ئه‌و ساتانه‌ی یه‌که‌مین تیشکۆڵه‌کانی خۆر، مژێکی سووکی - کە لەگەڵ ڕەوتی ئاوەکە دەچووە پێش - لەسەر ئەم چۆمە ئارامە بەرز دەکردەوە و پشتی دوو ماسیگره‌ هۆگره‌که‌ی گه‌رم دادێنا، مۆریسۆ جار جارە به‌ هاوسێکه‌ی ده‌گوت: "هۆی! چ که‌ش و هه‌وایەکی دڵنشینه‌!" میسیۆ سۆوڤاژیش وڵامی دەدایەوە: "لەمە باشترم پێ شک نایە." ئه‌م چه‌ند ڕسته‌یه‌ش به‌س بوو بۆ ئه‌وه‌ی لێک تێ بگه‌ن و ستایشی یه‌کتری بکه‌ن.
پاییزان، بەرە بەری کۆتایی ڕۆژ، کە خۆری دەمەوئاوابوون، ئاسمانی خەڵتانی خوێن دەکرد، دیمەنی هەورە سوورە مەیلەو زەردەکانی دەخستە نێو ئاوەکەوە، گشت ڕوبارەکەی ئاڵ ئاڵ دەکرد، ئاسۆی دەبریسکاندەوە، مەودای نێوان دوو هاوڕێکەی وەک ئاگر سوور هەڵدەگەڕاند و ‌ئەو دارانەی زێڕوەشان دەکرد کە لە ئێستاوە ڕەنگیان گۆرابوو و یه‌که‌مین کزه‌باکانی زستان ڕووتاندبوونییەوە، میسیۆ سۆوڤاژ، به‌ ده‌م بزه‌وه‌، ڕووی له‌ مۆریسۆ ده‌کرد و ده‌یگوت: "چ دیمه‌نێکی سەرنج ڕاکێشە!" مۆریسۆیش بێ ئه‌وه‌ی چاوی له‌سه‌ر قولاپه‌که‌ی هه‌ڵبڕێ، بە تاساوی وڵامی دەدایەوە: "ئێره‌ له‌سەر جادە زۆر باشترە، وا نییه‌ دەنا؟"
هەر کە یەکتریان ناسییەوە، بە هەموو هێزەوە، دەستی یەکتریان گووشی، کەتبوونە ژێر کاریگەریی یەکتربینین لە هەلومەرجێکی وا جیاوازدا. میسیۆ سۆوڤاژ، هەناسەیەکی هەڵکێشا و لەبەر خۆیەوە گوتی: "تۆ سەیری ئەو ڕووداوانە!" مۆریسۆش، کز و غەمبار کڕووزایەوە: "ئەی ئەو کەش و هەوایە! ئەمە یەکەمین ڕۆژی خۆشی ساڵە."
ئەوەی ڕاستی بێ، ئاسمان شین شین و تا بڵێی ساو بوو.
پێ بە پێی یەک، خەفەتبار و دۆشداماو، ملی ڕێگەیان گرت، مۆریسۆ گوتی: "ئەی ڕاوەماسی؟ وا نییە؟ چ خۆشن ئەو بیرەوەرییانە!"
میسیۆ سۆوڤاژ پرسی: "کەی دیسان لەوێ یەک دەگرینەوە؟"
خۆیان بە قاوەخانەیەکی بچووک داکرد، ئارەقێکی "ئابسەنت"یان خواردەوە و لەسەر شۆستەکان درێژەیان بە پیاسەکردن دا.
مۆریسۆ کتوپڕ ڕاوەستا: "دەڵێی چی پەرداخێکی تریش بخۆینەوە؟"
میسیۆ سۆوڤاژ قسەکەی ڕەت نەکردەوە: "هەر چۆنێ پێتان خۆش بێ."
ئینجا سەریان بە دووکانێکی تری شەراب فرۆشیدا کرد.
کە هاتنە دەرەوە، سەریان لە گێژەوە دەهات، لەتریان دەدا، وەک ئەو گەنجانەی تا بینەقاقا کهۆڵ دەخۆنەوە. هەوایەکی فێنکی هەبوو. شنەبایەکی لاوێنەر، ڕووخساریانی قدیلکە دەدا.
میسیۆ سۆوڤاژ کە هەوا فێنکەکە زیاتر سەری گەرم دادێنا، لە جێی خۆی ڕاوەستا: "پێت چۆنە بچین؟
- بۆ کوێ؟
- کوڕە بۆ ڕاوەماسی.
- ئەخر بچینە کوێ؟
- دوورگەکەی خۆمان. مەتەرێزەکانی پێشەوەی فەڕەنسا لە تەنیشت کۆلۆمبن. من کۆلۆنێل دووموولەن دەناسم؛ زۆر بە سانایی دەهێڵن دەرباز بین."
مۆریسۆ لە خۆشییان هەڵلەرزی: "قسەی تێدا نییە. لەگەڵتام."
پاشان لێک هەڵبڕان تاکوو کەلوپەلەکانیان هەڵگرن.
سەعاتێک دواتر، شان بە شانی یەکتری بەسەر شاڕێگەدا ڕۆیشتن. ئەوسا گەیشتنە بەردەم ئەو ڤێلایەی کۆلۆنێل دەستی بەسەردا گرتبوو. ئەو پێکەنینی بە داواکەیان هات و ڕەزامەندی خۆی دەربڕی. ئەوان بە خۆیان و وشەیەکی نهێنییەوە، دیسان کەوتنەوە ڕێ.
زۆری نەخایاند مەتەرێزەکانی پێشەوەیان تێپەڕاند، بە کۆلۆمبدا ڕۆیشتن کە پەپوو لێی دەخوێند و خۆیان لە داوێنی ڕەزێکی بچووکدا دۆزییەوە کە بەرەو "سێن" شۆڕ دەبۆوە. دەوروبەری سەعات یانزە بوو.
لە بەرامبەریان، ئاوایی ئارژەنتۆی دەتگوت مردووە. بەرزاییەکانی "ئۆرژۆمۆن" و "سانوا" بەسەر گشت وڵاتدا زاڵ بوون. ئەو دەشتە هەراوەی تا "نانتێر" پان دەبۆوە، چۆل بوو، چۆل و هۆل لەگەڵ دارگێلاسە ڕووتەڵە و خاکە خۆڵەمێشی ڕەنگەکەی.
میسیۆ سۆوڤاژ، بە قامک ئاماژەی بە ترۆپکی چیاکان کرد و لەبەر خۆیەوە گوتی: "پرووسەکان لەوێن." لە بەردەم ئەم دیمەنە کڕ و کپەدا، ترس و دڵەڕاوکێ سەراپای گیانی ئەو دوو هاوڕێیەی داگرتبوو.
"پرووسەکان!"، ئەوان هەرگیز نەیانبینیبوون، بەڵام لە چەندین مانگ لەوە پێشەوە، لەوێ، لە دەوروبەری پاریس، هەستیان پێدەکردن کە لە پشت پەردە و بە هەموو هێزەوە، خەریکی کاولکردنی فەڕەنسا، تاڵان، قەتڵوعام و برسی هێشتنەوەی خەڵک بوون. ئێستا جۆرێک ترسی درۆیینیش بەو ڕقەوە زیاد ببوو کە ئەوان سەبارەت بەم نەتەوە نامۆ و سەرکەوتووە هەیانبوو.
مۆریسۆ بە لاڵەپەتی گوتی: "هۆی! ئەی ئەگەر هات و تووشیان بووین؟"
میسیۆ سۆوڤاژ، بە گاڵتە و جەفەنگێکی پاریسییانە کە قەت پاشەکشە ناکا، وەڵامی دایەوە:
"فەرموویان دەکەین بۆ ماسییەکی برژاو."
بەڵام لە نزیکبوونەوەی گوند دڕدۆنگ بوون، لەو بێدەنگییەی ناوچەکەی داگرتبوو، ترسیان ڕێ نیشتبوو.
دواجار، میسیۆ سۆوڤاژ خۆی یەکلایی کردەوە: "دەی، با بڕۆین! بەڵام با ئاگادار بین."
دوو بە دوو بۆ نێو ڕەزێک شۆڕ بوونەوە، بە خشکە خشک و لەسەر چۆک، بە خۆحەشاردان لە نێو مێوەکان، بە چاوی کراوە و گوێی شل ڕۆیشتنە پێش.
پارچە خاکێکی ڕووتیان لەبەردەم مابۆوە تاکوو خۆیان بگەیەننە لێواری چۆمەکە. دەستیان بە هەڵاتن کرد و هەر کە گەیشتنە کەناری ئاوەکە، خۆیان خزاندە نێو قامیشە وشکەکانەوە.
مۆریسۆ، گوێچکەی بە عەرزەکەوە نا بۆ ئەوەی بزانێ دەنگێ پێ لە دەوروبەر دەبیستێ یان نا. هیچی نەبیست. بە تەنیا خۆیان بوون، تەنیا خۆیان.
دڵنیا بوون و دەستیان بە ڕاوەماسی کرد.
لە بەرامبەریان دوورگەی مارانتی چۆلکراو، ئەوانی لە لێوارەکەی تر دەشاردەوە. ئەو ماڵە بچووکەی کرابووە چێشتخانە، داخرابوو و وێدەچوو چەندین ساڵ بێ وازی لێ هێنرابێ.
یەکەم ماسی، میسیۆ سۆوڤاژ گرتی، دووهەم ماسی مۆریسۆ، چرکە بە چرکە قولاپەکەیان بە ئاژەڵێکی بچووکی بریقەدارەوە بەرز دەکردەوە کە بە سەری داوەکەوە پەلەقاژەی دەکرد؛ ڕاوەماسییەکی ڕاستەقینە و موعجیزەئاسا.
ماسییەکانیان بە هێمنی دەخستە نێو کیسەیەکی تۆڕی کوون ورد کە لە بن پێیان دانرابوو. شادییەکی چێژبەخش بەسەریاندا زاڵ ببوو، شادییەکی ئەوتۆ کە سەراپای گیانت دەگرێتە بەر، وەک ئەوەی بەسەر چێژێکی خۆشدا بکەویتەوە کە ماوەیەکی زۆر لێی بێبەش بووی.
خۆر، تینەکەی بەسەر شان و پێلیاندا دەڕژاندە خوارەوە؛ ئیتر گوێیان لە هیچ نەبوو؛ بیریان لە هیچ شتێک نەدەکردەوە؛ دونیایان بە یەکجاری فەرامۆش کردبوو و خەریکی ڕاوەماسی بوون.
وەلێ کتوپڕ دەنگێکی کپ کە وێدەچوو لە بن خاکەوە بێ، عەردی ژێر پێیانی لەرزاند. گرمەی تۆپەکان دەستی پێ کردبۆوە.
مۆریسۆ سەری وەرسووڕاند و لەولا، لە سەرووی لێوارەکە، بە لای چەپەوە تاپۆی سامناکی چیای "والێریەن"ی بینی کە پەڵەی سپی و مژێک لە باڕووت لە نێو قەدەکەی پەرش دەبۆوە.
پاشان لە چرکەیەکدا، چڕە دووکەڵێک لە ژوور قەڵاوە ڕۆیشتە دەر و چەند سات دواتر، تەقینەوەیەکی نوێ بیسترا.
ئینجا، هی تر بە دوایدا هاتن و سات بە سات، چیاکە هەناسەی مەرگی هەڵدەکێشا و، پەڵە مەیلە و خۆڵەمێشییەکانی دەدایە دەرەوە کە بە شێنەیی بەرەو ئاسمانی مەنگ بەرز دەبوونەوە و هەورێکیان لە ژوور سەری دروست دەکرد.
میسیۆ سۆوڤاژ شانەکانی هەڵتەکاند و گوتی: "فەرموو، دەستیان پێکردەوە."
مۆریسۆ کە بە نیگایەکی شەمزاو دەیڕوانییە بەرزی و نزمی قولاپەکەی، لەناکاو وەک پیاوێکی هێمن ‌کە دژ بەم شێتانە هەڵبچێ کە ئاوا دەستەویەخەی یەکتری بوون، گلەیی کرد: "دەبێ زۆر دەبەنگ بن کە ئاوا یەکتری دەکوژن."
میسیۆ سۆوڤاژ گوتی: "لە ئاژەڵ خراپترن."
مۆریسۆش کە دڵی گیرابوو، گوتی: "دە بڵێ هەتا ئەو حکومەتانە هەبن، دەبێ ئەوە حاڵمان بێ."
میسیۆ سۆوڤاژ هەڵیدایە: "کۆمارەکەمان شەڕی ڕانەدەگەیاند…"
مۆریسۆ قسەکەی پێ بڕی: "لەگەڵ پاشاکان لە دەرەوە شەڕمانە و لەگەڵ کۆماریش لە نێوخۆدا."
ئەوان بە ئارامی باسەکەیان دەست پێکرد، بە لۆژیکێکی تەندروستی پیاوە نەرم و نیانەکان، پەنجەیان خستە سەر گرفتە گەورە سیاسییەکان و لەسەر ئەو خاڵە کۆک بوون کە مرۆڤ هیچکات ئازاد نابێ. چیای ڤالێریەن، بێ پسانەوە گرمەی لێوە دەهات، ماڵە فەڕەنسییەکان بە زەبری تۆپ خاپوور دەبوون، ژیانەکان دەفەوتان، بوونەکان لە نێو دەچوون، خەونەکان، خۆشییە چاوەڕوانکراوەکان، بەختەوەرییە بە ئاوات خوازراوەکان کۆتاییان پێ دەهێنرا و کۆمەڵێک ڕەنج و نەهامەتی بێ بڕانەوە لە نێو دڵی ژنان، لە نێو دڵی کچان، لە نێو دڵی دایکانی ئێرە و شوێنەکانی تر دەچێندران.
"ژیان ئاوایە"، میسیۆ سۆوڤاژ وای گوت.
"باشترە بڵێی مردن ئاوایە"، مۆریسۆ بە پێکەنینەوە گوتی.
بەڵام هەستیان کرد کەسانێک لە پشت سەریان دەڕۆن و شڵەژاوانە ڕاچەنین؛ کە ئاوڕیان دایەوە، لە تەنیشتیان چوار پیاو، چوار پیاوی کەڵەگەت و ڕیشنیان بینی کە وەک خزمەتکارەکان جلیان پۆشیبوو، کڵاوێکی پانیان لەسەر کردبوو و لوولەی تفەنگەکانیان لەوان گرتبوو.
دوو قولاپەکە لە دەستیان بەربوونەوە و کەوتنە نێو چۆمەکەوە.
لە ماوەی چەند چرکەیەکدا، گیران، قۆڵبەست کران، بران، خرانە نێو بەلەمێک و ڕەوانەی دوورگەی مارانت کران.
لە پشت ئەو ماڵەی هەستیان دەکرد چۆل کراوە، چاویان بە نزیکەی بیست سەربازێکی ئاڵمانی کەوت.
پیاوێکی دێوئاسای ڕیشن کە وەک سواری ئەسپ بووبێ، لەسەر کورسییەک دانیشتبوو و مۆدنەیەکی گوڵداری دەکێشا، بە فەڕەنسییەکی پەتی لێی پرسین: "ئادەی پێم بڵێن کاکینە، ماسیتان زۆر گرتووە یان نا؟"
ئینجا سەربازێک توورەکە پڕ لە ماسییەکەی لە بن پێی ئەفسەرەکە بە عەرزیدا دا کە تا ئەوێ بە پارێزەوە هەڵیگرتبوو. ئەفسەرە پرووسیەکە پێکەنی: "باشە باش! دەبینم خراپ نییە. بەڵام با بچینە سەر باسێکی تر. گوێم لێ بگرن و مەشڵەژێن.
"لە ڕوانگەی منەوە، ئێوە دوو سیخوڕن و نێردراون بۆ ئەوەی چاودێریم بکەن. دەتانگرم و گولـلەبارانتان دەکەم. ئێوە وا دەنوێنن کە خەریکی ڕاوەماسین تاکوو بەرنامەکانتان باشتر بەڕێوە بەرن. ئێستاش کەوتوونەتە ژێر چنگمەوە؛ بەداخەوە بۆ ئێوە، ئیتر ئەمە جەنگە.
"بەڵام بە حوکمی ئەوەی ئێوە مەتەرێزەکانی پێشەوەتان تێپەڕاندووە، بە دڵنیاییەوە وشەیەکی نهێنیتان بۆ گەڕانەوە پێیە. ئەم وشە نهێنییەم پێ بدەن و دەتانبوورم.
دوو هاوڕێکە کە لە ترسان ڕەنگیان ڕەش هەڵگەڕابوو و دەستیان کەمێک دەلەرزی، لە تەنیشت یەک بێدەنگ ڕاوەستابوون.
ئەفسەرەکە بەردەوام بوو: "کەس هەرگیز بەمە نازانێ، ئێوە بێ سەرئێشە دەگەڕێنەوە. ئەگەر بێت و ڕەتی بکەنەوە، ئەوا دەسبەجێ دەمرن. مافی هەڵبژاردن بە ئێوەیە."
ئەوان بێ ئەوەی زار لێک بکەنەوە، هەروا بێدەنگ و مات ڕاوەستابوون.
ئەفسەرە پرووسییەکە، هەمدیس خوێنسارد، قامکی بەرەو ڕووبارەکە ڕاداشت و تێ هەڵبۆوە: "بێننە بەرچاو کە لە ماوەی پێنج خوولەکدا لە نێو قووڵایی ئاوەکە دان. پێنج خوولەک! بێگومان دەبێ کەسوکارتان هەبێ!"
چیای ڤالێریەن هەروا گرمەی دەهات.
دوو ماسیگرەکە ڕاوەستابوون و نقەیان لێوە نەدەهات. ئاڵمانییەکە بە زمانی خۆی کۆمەڵێک فەرمانی دەرکرد. پاشان شوێنی کورسییەکەی گۆڕی بۆ ئەوەی لە دوو بەندکراوەکە زۆر نزیک نەبێ؛ دوانزە پیاویش هاتن بیست هەنگاو ئەولاتر و چەک بە دەست جێگیر بوون.
ئەفسەرەکە گوتی: "خولەکێکتان مۆڵەت پێ دەدەم، بێ چرکەیەک کەم و زیاد."
پاشان لەناکاو هەستایە سەر پێ، لە دوو فەڕەنسییەکە نزیک بۆوە، پڕی دایە قۆڵی مۆریسۆ، دووری کردەوە و بە دەنگێکی نزم پێی گوت: "خێراکە، وشەی نهێنی. هاوڕێکەت هەرگیز پێ نازانێ، وا دەنوێنم بەزەییم نواندووە."
مۆریسۆ وەڵامی نەدایەوە.
ئەوسا ئەفسەرەکە میسیۆ سۆوڤاژی بردە سووچێک و هەمان پرسیاری لێکرد.
میسیۆ سۆوڤاژ وڵامی نەدایەوە.
دیسان خۆیان لە پەنا یەکتری بینیەوە.
ئەفسەرەکە فەرمانێکی دا و سەربازەکان چەکەکانیان بەرز کردنەوە.
لەو ساتەوەختەدا، نیگای مۆریسۆ بە هەڵکەوت کەوتە سەر کیسە پڕ لە ماسییەکە کە چەند هەنگاو ئەولاتر لەسەر گژوگیا دانرابوو.
پووڵەکەی ماسییەکان کە هێشتا دەجوڵانەوە لە ژێر تیرێژی خۆردا دەبریسکانەوە. ئینجا هێزی ئەژنۆی شکا. هەرچەند هەوڵی دا پێش بە خۆی بگرێ، بەڵام نەیتوانی و چاوەکانی پڕ بوون لە فرمێسک.
بە لاڵەپەتی گوتی: "ماڵئاوا، میسیۆ سۆوڤاژ."
میسیۆ سۆوڤاژ وڵامی دایەوە: "ماڵئاوا، میسیۆ مۆریسۆ."
دەستی یەکتریان گووشی. لە نووکی پێ تا تەوقی سەریان وەک مێوژۆکە دەلەرزی.
ئەفسەرەکە گوڕاندی: "تەقە بکەن!"
دوانزە گولـلە وەک ئەوەی یەک گولـلە بن، بە یەکەوە تەقێنران.
میسیۆ سۆوڤاژ لە چاوتروکانێکدا بە لووت کەوتە سەر عەرز. مۆریسۆ کە کەڵەگەتتر بوو، لە کاتێکدا ڕووی لە ئاسمان بوو و خوێن لە کونێکی چاکەتەکەی سەر سینگییەوە فیچقەی دەکرد، لاترەی بەست، بە لادا هات و بە پێچەوانەوە، بەسەر هاوڕێکەیدا کەوت.
ئاڵمانییەکە هەمدیس فەرمانی دەرکرد.
پیاوەکانی ون بوون، پاشان بە چەند تەناف و کۆمەڵێک بەرد گەڕانەوە، لە قاچەکانی دوو مردووەکەیان قایم کردن و بردیاننە قەراخ ڕووبارەکە.
چیای ڤالێریەن هەروا گرمەی دەهات و چڕەدووکەڵ بەسەر دوندەکەیەوە وەک هەوری لێهاتبوو.
دوو سەرباز، مۆریسۆیان بە سەر و قاچ هەڵگرت؛ دوو دانەی تریش، میسیۆ سۆوڤاژیان بە هەمان شێوە بەرز کردەوە. جەستەکان لە چاوتروکانێکدا، ڕاژێنران و بە هەموو هێزەوە بۆ مەودایەکی دوور فڕێ دران، جەستەکان لە حەودا کەوانەیەکیان دروست کرد، پاشان کەوتنە نێو ڕووبارەکەوە، سەرەتا لەسەر ئاوەکە مانەوە و ئینجا بەردەکان لەگەڵ خۆیاندا لاقەکانیان نوقمی نێو ئاوەکە کرد.
ئاوەکە شڵپەی هات، زاری لێک کردەوە، بۆ دەوروبەر بڵاو بۆوە، دواجار، پاش ئەوەی شەپۆلە وردەکانی سەریان لە کەنارەکان دا، ئارام بۆوە.
کەمێک خوێن سەر ئاو کەوت.
ئەفسەرەکە کە خۆی بێدەنگ کردبوو، بە ئەسپایی گوتی: "ئێستا نۆرەی ماسییەکانە."
پاشان بەرەو ماڵێ بەڕێ کەوتەوە.
کتوپڕ لە نێو گژوگیادا، چاوی بە کیسە پڕ لە ماسیییەکە کەوت. هەڵیگرتەوە، چاوێکی پێدا خشاند، پێکەنی، گوڕاندی: ''ویلهێلم!"
سەربازێک بە پێشبەندێکی سپی خۆی گەیاندێ. ئەفسەرە پرووسیەکە، نیچیری دوو پیاوە گولـلەباران کراوەکەی بۆ فڕێ دا و ئەمری کرد: "خێرا ئەو ئاژەڵە چکۆلانەم بۆ ببرژێنە، هەتا زیندوون. دەبێ بە چێژ بن."
پاشان دەستی کردەوە بە مۆدنەکێشان.

ئەم چیرۆکە لە ژمارە یەکی گۆڤاری ئیلیان-دا چاپ و بڵاو بۆتەوە.