جەنگیز چاندار / ڕۆژنامەی ڕادیکاڵ
لە تورکییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی
دەبێ بڵێم بۆ کەسێکی وەک من، 'دیمەنەکان'ی ڕۆژێک لەمەوبەری قەندیل مایەی کەیفخۆشیەکی (لە لایەکیشەوە پێکەنینی) بێ وێنە بوو. بەر لە من تەنیا حەسەن جەماڵ لە ساڵی ٢٠٠٩دا چووبوە قەندیل و وتوێژێکی دوور و درێژ و لە هەمانکاتدا گرنگی لەگەڵ موراد قەرەیڵان کردبوو. ئەو چاوپێکەوتنە، پێگەیەکی بە پێزی لە 'کرانەوە بە ڕووی کورددا' کە ئەو ساڵە هاتە ئاراوە، بۆ خۆی تەرخانکرد.
حەسەن جەماڵ 'رێکۆردی قەندیل' یان بە واتایەکی دیکە 'رێکۆردی چاوپێکەوتن' لەگەڵ موراد قەرەیڵانی تۆمار کرد. سێ جار، ساڵی ٢٠٠٩، ٢٠١١ و دەوروبەری مانگێک لەمەوبەر (٢٠١٣) ڕۆیشتە قەندیل. 'رێکوردی درێژترین چاوپێکەوتن'یش من تۆمارم کردوە. بە وتوێژی ساڵی ٢٠١٠ کە شەش سەعات و نیوی خایاند.
هەتا نزیکەی مانگێک لەمەوپێشیش، قەندیل شوێنێک بوو جێگەی گومان و هاتوچۆکردنی مەترسیدار بوو. دوو جۆرە مەترسیی لە ئارا دابوو: مەترسیی جەستەیی و یاسایی. جەستەیی، چونکە ئەگەری ئەوە هەبوو لە کاتی هاتوچۆ بۆ قەندیل، ببیە قوربانی 'رووداوەکانی بکەری نادیار'ی فاکتەرگەلی 'شاراوە'. گواستنەوە هەواڵ و قسەکانی موراد قەرەیڵان یان کاربەدەستێکی دیکەی پەکەکە بەس بوو بۆ ئەوەی بە تاوانی 'ستایشی ڕێکخراوێکی تیرۆریستی' دۆزێکی یاساییت لە بەرامبەر پەیڕەو بکرێ.
پنار ئوغونچ، لە وتاری دوێنێیدا لە ڕۆژنامەی ڕادیکاڵ بە نووسینی 'بە حیساب ڕێکخراوی تیرۆریستی، بە حیساب ڕۆژنامەنووس'، ئیمزای هاویشتە ژێر وتاری هەرە سەرنج ڕاکێش و بە لۆمەی ئەم ڕۆژانەی داویی. لە بانگەشەنامەی 'دۆزی چاپەمەنیی کەجەکە' ٦٥ جار ناوی قەندیل هاتووە، لەگەڵ دەستەواژەی 'قەندیل شوێنی مانەوەی بە حیساب بەڕێوەبەرانی ناوەندی و پلە باڵا'. هەروەها ٩٤٢ جار ناوی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ٣٢ جار ناوی موراد قەرەیڵان و ٣١ جاریش ناوی دوران کاڵکان.
دوای 'سەفەری قەندیل'ی میدیای تورک، پێویستە 'دۆزی چاپەمەنی کەجەکە' هەڵبوەشێتەوە.
زیاتر لە سەد ڕۆژنامەنووسی میدیا سەرەکییەکانی تورکیا چوونە قەندیل؛ مەکۆی 'بە حیساب ڕێکخراوی تیرۆریستی و بە حیساب بەڕێوەبەرایەتی پایەبەرزیی ناوەندی'، لەگەڵ ئەوەی کارەکە لایەنی سەرگەرمیشی هەبوو. دیارە ئەزگی باشاران، لە ڕۆژی لێدوانە ڕۆژنامەنووسییە 'مێژوویی'ەکەی قەرەیڵان لە قەندیل، نموونەی وتارێکی جوان و تەنزی بە ژێرسەردێڕی 'لە قەندیل wi-fi نییە' لە ڕۆژنامەی ڕادیکاڵ بڵاو کردەوە. باسی ئەوەی کردبوو لەو 'رۆژە مێژوویی'یەدا، میدیای تورک چ بە سەر موراد قەرەیڵان دێنن.
بیر بکەنەوە، لە کاتێکدا چوار پێنج مانگ لەمەوپێش بە هۆی وێنەکانی لە ئامێزگرتنی گەریلاکان لە دەوروبەری شەمزینان، هەڵگرتنی حەسانەی پەرلەمانتارانی بەدەپە لە ڕۆژەڤ دابوو، مانگێ لەمەوپێش، وێنەکانی ئەوان لەگەڵ بەڕێوەبەرە پایە بەرزەکانی ئەو گەریلایانە لە قەندیل و لە بەردەم ئاڵای پەکەکە و پۆستێڕی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە میدیا سەرەکییەکانی تورکدا بڵاو دەبێتەوە.
لە دوو ڕۆژ لەمەوپێشیشەوە وای لێهاتووە ئەگەر هەڵگری سیفەتی ڕۆژنامەنووس بی، نەچیتە قەندیل و لەگەڵ موراد قەرەیڵان و تەنانەت دوران کاڵکان چاوپێکەوتن ئەنجام نەدەی، ئەوا 'عەیبێکی پیشەیی'یە. قەندیل بوو بە مەیدانی 'ئاپۆرای قەرەباڵغی' میدیای تورک.
لەو ڕوانگەوە، کۆمەڵێ پرسیاری وەک 'بە چەکەوە پاشەکشە دەکەن یان بێ چەک، لە کوێوە پاشەکشە دەکەن و دەچنە کوێ'، ئیتر هەڵگری هیچ واتایەک نین.
خاڵی گرنگ، 'کۆتایی هاتنی قۆناخی خەباتی چەکداری'یە.
یانی تەواو بوو؟ خەباتی چەکداری پەکەکە لە تورکیا کۆتایی هات؟
بەڵێ، کۆتایی هات. ئەمە لە لایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە لە ٢١ی مارس لە دیاربەکر لە 'دێکلەراسیۆنی نەورۆز'دا ڕاگەیەنرا کە لە بەردەم سەدان هەزار کەس خوێنرایەوە. تەنیا ئەو توانای ئەنجامدانی ئەو کارەی هەبوو. ئەو کردی. لێدوانی ڕۆژێک لەمەوبەری موراد قەرەیڵانیش لە قەندیل، پێکهێنانی 'بڕیاری ئۆجەلان'ە لە کردەوەدا.
رۆژی ٢١ی مارس کە لە تەلەڤزیۆنی ئێن تیڤی، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ 'دێکلەراسیۆنی ئۆجەلان'م بینی لەو ساتەدا پێموابوو ئەمە 'مەشروعیەت'دانە بە عەبدوڵڵا ئۆجەلان. لە لایەکی دیکەوە دەتوانین 'کۆبونەوەی ڕۆژنامەنووسیی موراد قەرەیڵان' لە قەندیل وەک 'مەشروعبوونی پەکەکە' لێک بدەینەوە.
پەکەکە وەک گەورەترین ڕێکخراوی کوردی لە تورکیا و شوێن دانەرترین و گرنگترین ڕێکخراو لە ناوچەکە، کۆتایی بە 'خەباتی چەکداری' لە تورکیا هێنا و قۆناخی چوونە ناو 'خەباتی سیاسی' لە لایەن موراد قەرەیڵانەوە ڕاگەیەنرا. یان بە واتایەکی دیکە، قەرەیڵان ڕۆژێک لەمەوبەر، بەجێهێنانی ڕاسپاردەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلانی ئاشکرا کرد.
مژاری 'پاشەکشە بۆ دەرەوەی سنوور'، جگە لە 'سیمبولی کۆتایی هاتنی خەباتی چەکداری' پەکەکە لە تورکیا - کە ئەمەش گرنگە - هیچ مانایەک لە خۆ ناگرێ.
موارد قەرەیڵان، مانگی نۆڤامبری ٢٠١٠ لە وتوێژە دوورو درێژەکەماندا، باسی لەوە کرد ئەو خاڵەی ئەمڕۆ پێی گەیشتووین، تەنیا لە لایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پیادەکردنی ڕاسپاردەکانی لە لایەن ئەوانەوە دەکرێ بەدی بێ. قسەکانی وەک خۆی بەدی هاتن. لەم نێوانەدا، پێویستە گرنگیی دانی لە ڕادەبەدەری ڕۆژنامەنووس 'روشەن چاکر' بە لێدوانەکانی چەند ڕۆژ لەمەوپێشی دوران کاڵکان دەرک بکەین. دوران کاڵکان، سەبارەت بە پلانی پشت پەردەی 'کشانەوە بۆ دەرەوەی سنوور' گوتی: ''لە سەر بنەمای بڕیاری ڕێبەر ئاپۆ کە لە ئەنجامی گفتوگۆ لەگەڵ بەدەپە و ئێمە لە ئەوروپا و لێرە درا، پاشەکشە دەکەین. بێگومان ئەمە پەیوەندیی بە چاوپێکەوتنەکانی کاربەدەستانی دەوڵەت لەگەڵ ئیمڕالیشەوە هەیە. شتی هەرە گرنگ هەروەک سەرۆک وەزیریش چەندین جار گوتویەتی، ئەوەیە کە 'چەکەکان بێدەنگ بن، بیر و سیاسەت بێنە قسە!' ئەگەر کەسێک ئەمە بڵێ، ئێمە وەک پەکەکە دەڵێین بەڵێ. ئەگەر هێزی بەرامبەر بەردەم خەباتی سیاسیی خۆش بکا، پەکەکە ڕەتی ناکاتەوە. ئەگەر ڕەتی بکاتەوە بە زیانی خۆی تەواو دەبێ. ئەگەر بۆ نموونە ئۆپەراسیۆنەکانی کەجەکە نەبوایە کە ١٤ی ئاوریلی ٢٠٠٩ دەستیان پێکرد، قۆناخەکە بەمجۆرە نەدەچووە پێش. دەڵێن 'با سیاسەت بکەن.' سیاسەتمەدارەکان هەموویان لە گرتووخانەن، لەو هەلومەرجەدا کێ دەتوانێ سیاسەت بکا؟"
بەشێک لە قسە هەرە گرنگەکانی دوران کاڵکان، پەیوەندی بە باڵی 'شاهین'ی ناو پەکەکەوە بوو: "شەهێنەکان هەپەگەن (باسکی چەکداری پەکەکە). ئەوانەی بیانەوێ پەکەکە چ لە ڕووی چەکداری یان لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و سیاسییەوە پاکتاو بکەن، کات و هێزێکی خۆڕایی بە فیڕۆ دەدەن. بەڵام ئەگەر بیانەوێ لە پەکەکە تێبگەن و لەگەڵیدا پێک بێن، لە زۆر شتدا قازانج دەکەن. ئێمە لەم ڕوانگەوە زۆر شەفافین و حزبێکی نەرمین.."
ئەگەر 'خەباتی چەکداری' بچێتە دەرەوەی بازنەوە، پەکەکە وەک 'دەزگایەکی سیاسی' لەگەڵ دۆخی سەلماندنی پەرەسەندن و پوختەبوونی ڕوبەڕوو دەبێتەوە. وەرچەرخانی ڕێکخراوە شەڕکەرەکان بۆ ڕێکخراوێکی سیاسی - مەدەنی بە 'قۆناخێکی کاتی'ی ئەستەمدا دەرباز دەبێ. کەواتە ئێستا پەکەکە لە بەردەم تاقیکارییەکی نوێ دایە.
تاقیکاری بەردەم پارتی ئاکەپەش ڕادەی بەشداریی لە تەختکردنی ئەو ئاستەنگیانە دایە. ئەویش لە پێناو گۆڕینی پەکەکە لە ڕێکخراوێکی چەکدارەوە بۆ دەزگایەکی سیاسی - سڤیل دەبی هەلومەرجەکان لەبار بکا، یانی ئەمە پەیوەندی بە بەجێهێنانی پێداویستیەکانی دیموکراتیزەبوونی تورکیاوە هەیە.
شان بە شانی ئەم قۆناخە، تورکیا لە بەردەم گۆڕینی 'پارادیگما' دایە. چەند مانگ لەمەوپێش تێڕوانینێکی بەمجۆرە لە ئارا دابوو: 'پێڤاژۆ'، خۆی لە ئیرادەی ئەوانەی کەوتوونەتە جموجوڵ سەربەخۆ دەگرێ و دینامیکەکانی خۆی دەئافرێنێ.
واشی لێهات. ئەو 'قۆناخ' و ئاستەی ئەمڕۆ پێی گەیشتوون، بە بێ ئیرادەی تەیپ ئەردۆغان و دووربینی عەبدوڵڵا ئۆجەلان مەحاڵ بوو. لە مەوبەدواش، ئەگەر حکومەت، پەکەکە و پێکهاتەکانی و هەروەها کۆمەڵگە پێداویستی 'گۆڕینی پاڕادیگما' دەرک نەکەن، بەردەوام نابێ.
سەردەمی پۆست - قەندیل، پڕاوپڕ دەبێ لە جموجۆڵ و جۆش و خرۆش.
