سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان

ئارام سدیق

ساڵی ڕابردوو ڕۆمانی "زۆر تایبەت"ی عەباسی مەعروفیم خوێندەوە، کە یەکێکە لە جوانترین ڕۆمانەکانی ئەو نووسەرە و ڕۆمانەکە باسکردنە لە تاکی ڕۆژهەڵاتی بە کولتووری ڕۆژئاوا و لێکەوتەکانی لەنێو ئەو کولتوورەدا. عەباس لەو ڕۆمانەدا بە وردی لەسەر ئەو بەرکەوتنانە کاری کردووە و توانیویەتی ئەوە پیشان بدات کە تاکی ڕۆژهەڵاتی لە دەستی چ شتێک لێرە ڕادەکات و دواجاریش لەوێ تووشی چ دەردیسەرییەکی دیکە دەبێت.

ئەم ڕۆژانەی پێشووش دوو رۆمانی دیکەم خوێندەوە، کە لە دەوری هەمان تێمە دەسوڕێنەوە یەکەمیان ڕۆمانی "وێرانەپیاو"ی عەبدولعەزیز بەرەکە بوو، کە قسەکردن لەسەر ئەم رۆمانە هەڵدەگرم بۆ دەرفەتێکی دیکە. بەڵام ئەوەی دووەمیان کە مەبەستی سەرەکی ئەم نووسینەیە قسەکردنە لەسەر ڕۆمانی "سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان"ی قادر عەبدوڵڵا، کە سەڵاحەدین بایەزیدی کردوویەتی بە کوردی و ناوەندی غەزەلنووس لە دوتوێی 244 لاپەڕەدا چاپ و بڵاوی کردۆتەوە. من پێشتر تەنها رۆمانی "خانووەکەی مزگەوتێ"ی ئەم نووسەرەم خوێندبوەوە، کە ڕۆمانێکی مێژوویی سیاسییە لەسەر دۆخی کۆماری ئیسلامی ئێران لە سەردەمی شای ئێران و دەسەڵاتی خومەینیدا. بەڵام ڕۆمانی "سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان"، زیاتر بە بایۆگرافیای کەسێکی پەناهەندە دەچێت، کە لە وڵاتێکی ئەوروپی (بەتایبەتیش هۆڵەندا)دا دەبێتە پەناهەندە. ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی سادە دەست بە گێڕانەوەی چیرۆکێک دەکات، کە دەشێت هەموو پەناهەندەیەک رۆژێک لە رۆژان ڕووبەڕووی بێتەوە. بەڵام هێزی گێڕانەوەو ئەو بابەتانەی نووسەر وەک تێمەی کتێبەکە هەڵیبژاردووە جێی بایەخ و بابەتی هەستیارن.

پاڵەوانی ڕۆمانەکە کەسێکە بەناوی "بولفەزڵ" دەچێتە وڵاتی هۆڵەندا و لەوێ مافی پەنابەری وەردەگرێت و دەبێتە نیشتەجێی ئەو وڵاتە. یەکەم بەرکەوتنی ئەو لەنێو ئەو کولتوورەدا بەرکەوتنیەتی بە دراوسێیەکی بەناوی ڕۆنی، کە پیاوێکی هاوڕەگەزبازە. ئەم دراوسێیەی بولفەزڵ لەگەڵ ئەوەی کەسێکی لەم شێوەیەیە، بەڵام کەسێکە تا ئەوپەڕی ئینسانی و خاوەن هەستی مرۆدۆستی. ئەمەش ئەوکاتە بەتەواوی بۆ بولفەزڵ ڕوون دەبیتەوە کە دایکی سەردانی دەکات و کاتێک دەیەوێت نوێژ بکات بولفەزڵ نازانێت قیبلە لە کوێوەیە. بەحوکمی ئەوەشی کە ئەم کەسە نەیتوانیوە پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکانیدا دروست بکات و نزیکترین هاوڕێی لە گەڕەکەکەدا ڕۆنییە ناچارانە داوا لە ڕۆنی دەکات قیبلەی بۆ بدۆزێتەوە. ڕۆنیش زۆر خەمخۆرانە دەست بە دۆزینەوەی قیبلە دەکات و بەهاوکاری نەخشە و قیبلەنومای تایبەت قیبلە دەدۆزێتەوە.

قادر عەبدوڵڵا دەیەوێت لەڕێی ئەم بەسەرهاتە کورتەوە کە ئەمە تەنها چەند لاپەڕەیەکی کتێبەکەی داگیر کردووە ئەوەمان پێ بڵێت کە کەسانی هاوڕەگەزباز، ئەگەرچی لەلایەن کۆمەڵگە و ئایینەوە ڕەتبکرێنەوە و بەر نەفرەت بکەون، بەڵام ئەم جۆرە کەسانە داماڵراو نین لە هەستی مرۆیی و گیانی هاوکاری. ئەم جۆرە کەسانە لەگەڵ ئەوەی خاوەنی ئەم تایبەتمەندییەن. بەڵام کەسانی ئاسایین و دەشێت هاوڕێیەتی بکرێن و وەکو هەر کەسێکی ئاسایی تر مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. نەک بخرێنە بەر تانە و تەشەر و نەفرەتی کۆمەڵگە.

ئەگەرچی ڕۆمانی "زۆر تایبەت"ی مەعروفی، باسی لە بەرکەوتنی تاکی ڕۆژهەڵاتی دەکرد بە کولتووری ئەوروپی، بەڵام ئەوەی لای مەعروفی دەبینرا بەرکەوتنی تاکی ڕۆژهەڵاتی بوو بە ڕووکەشی ئەو کولتوورە، یان دروستترە بڵێم بەرکەوتنی تاکی ڕۆژهەڵاتی بوو بە ڕووکەشی ڕۆژئاوا یان بەشێکی کەمی ئەو کولتوورە. بەڵام ئەوەی قادر عەبدوڵڵا لە سەفەری بوتڵە بەتاڵەکاندا دەستی دەخاتە سەر بەرکەوتنی تاکی رۆژهەڵاتییە بە جەوهەری کولتووری ڕۆژئاوایی و دیوێکی نەبینراو و پەی پێنەبراوی ئەو کولتووە.

ئەم کتێبە ئەگەرچی لە قەبارەدا بچووکە بەڵام یەکێکە لەو کتێبانەی شایستەی خوێندنەوە و هەڵوەستە لەسەرکردنە، بەوپێیەی نووسەر کارێکی وردی لەسەر بەرکەوتنی پەنابەری ڕۆهەڵاتی کردووە بە کولتووری خۆرئاوا و ئەو ئاستەنگانەی دێنە بەردەمی. لە جێگەیەکدا نووسەر دەنووسێت:

"ناکرێ خاڵی کۆتایی بۆ چیرۆکێک دابنێی، چیرۆکەکان پەیڕەوی لە یاساکانی خۆیان دەکەن بۆ کەسێک کە بیەوێت ڕەوتی بەسەرهاتەکەیان بگۆڕێ. مل دانانەوێنن، چیرۆکێک یا ئەوەتا خامۆش دەبێ، یان بۆ هەتا هەتایە دەژی." ئەگەر هەر ئەم چەند ڕستەیە ببەستینەوە بە خودی تێکستەکەی ئەم نووسەرەوە دەبینین کە چیرۆکی نێو ئەم کتێبەش لەو چیرۆکانەن کە بۆ هەمیشەیی دەژین و چیرۆکی تەنها چەند ساڵێک و چەند دەیەیەکیش نین. بەڵکو چیرۆکگەلێکن کە دەتوانن سەدەکانیش ببڕن و بۆ هەمیشەیی بژین، چونکە تا مرۆڤ مابێت، دەبێتە پەناهەندە و ڕووبەڕووی دۆخی لەم چەشنەی بولفەزڵ دەبێتەوە.

دەستخۆشی بۆ سەلاحەدین بایەزیدی و وەرگێڕانە جوانەکەی و ناوەندی غەزەلنووس بۆ لەچاپدانی ئەم ڕۆمانە گرنگە، کە دونیای کوردی تێکستی لەم شێوەیەی زۆر پێویستە.

سەرچاوە: پەیجی فەیسبووکی نووسەر

بێرن: بە هەزاران کەس دژ بە ئەردۆغان خۆپیشاندانیان ئەنجام دا

پاش نیوەڕۆی شەممە (٢٥ی مارس)، ژمارەیەک ڕێکخراو و پارتی لە بەردەم پەرلەمانی سویسرا کۆبوونەوە و ناڕەزایەتی خۆیان دژ بە سیاسەتە دژە دیموکراتیک و زەخت و گوشارەکانی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان دەربڕی. 

بە هەزاران کەس پاش نیوەڕۆی شەممە دژ بە سەرۆک کۆماری تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە شاری بێرن خۆپیشاندانیان ئەنجام دا. خۆپیشاندەران خوازیاری ئازادی، دەوڵەتی یاسا و دیموکراسی لە تورکیا بوون. 

دامودەزگا کوردییەکان، پارتی سۆسیالیستی سویسرا و سەوزەکان لە ڕێکخەران و بەڕێوەبەرانی ئەم خۆپیشاندانە بوون. ئەوان لە لایەن سی ڕێکخراوێک و لەوانە یەکێتیی سەندیکاکانی سویسرا، دەزگای خاکی مرۆڤەکانی سویسرا و دەستەی سویسرای بێ چەک پشتیوانیان لێ کراوە. 

لەوەتەی کودەتا لە تورکیا ڕووی داوە، دیموکراسی و دەوڵەتی یاسا لەو وڵاتە بەرەو لێژی خلوێر دەبنەوە. جەنگ و توندوتیژی هەمدیس لە تورکیا بە گشتی و لە کوردستان بە  تایبەتی پەرەی سەندۆتەوە.

لێدوانی یای فەلەکناز ئووجە بۆ ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی سویسرا

ژێدەر: ڕۆژنامەی لۆ نۆڤێلیست

بۆ "پێرسینێ"

ئاگۆتا کریستۆف
لە فەڕەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

جەستەت
چاوە سوورەکانت
گوڵەکەت
پەڕە هەڵوەریوەکانی
قیژاندت
گریای
بە نێو دارستاندا ڕات کرد
لەوێوە گوڵێکت بۆ هێنام
سادە
سپی
تاقانە
گەر ئینجیلێکم هەبوایە
گوڵە وشکبووەکەی تۆم دەخستە نێو لاپەڕەکانی و
هەڵمدەگرت.

- ئەم شیعرە لە ژمارە (٢٤١)ی گۆڤاری ڕامان-دا بڵاو بۆتەوە. 

Une lettre à Dieu

Sherko Bekas (1940 - 2013)

Après la mort de Halabja
J'ai écrit une longue lettre à Dieu
D'abord, je l'ai lu à un arbre
Celui-ci a pleuré.
A côté, un oiseau facteur m'a dit:
Qui va apporter cette lettre à Dieu?
Quant à moi, je n'arrive pas.
Tard dans la nuit,
L'ange de mes poèmes, vêtu de noir a dit:
Ne t'inquiète pas, je la lui apportera
Mais je ne te promets pas qu'il va la prendre lui-même
Tu sais, personne ne peut voir le Dieu
''Merci, c'est bien gentil'', j'ai dit.
L'ange a volé avec ma lettre
Le lendemain, quand il est arrivé
Au-dessus de la même lettre
J'ai vu une écriture en arabe
Ecrit par un secrétaire des affaires de Dieu
Un certain Obeid:
Que tu es bête!
Traduis ta lettre en arabe
Ici, personne ne parle kurde et on ne l'apporte pas à Dieu.

Sherko Bekas
Traduit du kurde en français par

Salahaden Bayazedi

مارسیا

قادر عەبدوڵڵا

لە فەڕەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

جار نا جارێ، بە هەڵکەوت، هەندێک کەس لە نادیارەوە دەکەونە نێو ژیانمەوە. ئەوان بۆ ساتێک لە لام دەمێننەوە و پاشان دەڕۆن.
ون دەبن، بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ، بۆ هەتا هەتایە  لەگەڵ مندا دەمێننەوە.
مارسیاش لەو کەسانە بوو کە ڕۆیشت.
رەنگە ئەو توانیبێتی بڕوا، بەڵام سەرباری ئەوەش، لە کن من ماوەتەوە.
مێزەکەی ئێستا زەوت نەکراوە، بەڵام من هێشتا لەسەر جێگەکەی خۆی دەیبینم.
ئەگەرچی ئەو ئیتر لێرە نییە، بەڵام هێشتا بۆنی عەتری قژە درێژە لوولەکەیم بۆ دێ.

مارسیا هاتبوو تاکوو بە مەبەستی تاقیکردنەوە بۆ ماوەیەک لە کتێبخانە کۆن و سەرەکییەکەی ئێرە کار بکا.
ئەو هۆڵەندی بوو، بەڵام قژە درێژە لوولەکەی، ڕەش چەشنی شەو، ڕەگە دەرەکییەکانی ئەویان لەقاو دەدا.

وەک ئێستا، لە ژێرزەمین لە پشت کۆمپیۆتەرەکەم دانیشتبووم. لەناکاو، لە داڵانەوە گوێم لە دەنگی هەنگاوێ بوو. هەنگاوەکانی ژنێک.
من تەقەی پێی پێڵاوە پاژنە بەرزەکانم دەناسییەوە. ئەو دەنگە لە گۆشەیەکی چاڵاوی زەینمدا بەند کرابوو.
تارماییەک لە پشت شووشەی لێڵی دەرگاکە بە دیار کەوت. چەند چرکەیەک دواتر، دەرگاکە بە هێمنی کرایەوە. کچێکی گەنج بە دەرگای نیوەتاکدا سەری هێنایە ژوورەوە. 
"هەلەو! پێم وایە دەبێ لێرە بم. ناوم مارسیایە."
دەسرە ڕەشەکەی لەسەر مێزەکە - کە ئێستا چۆلە - دانا و لە تەنیشت زۆپاکە دانیشت.
بە ئاماژەی سەر مێزەکەی نیشان دا و گوتی: "هیوادارم ئەمە مێزی من نەبێ… چەند ناحەز و بەتاڵە!"
کۆگایەک کۆنە کتێب و دوو-سێ شریتم لەسەر مێزەکە دانا.
"ئێستا، ئیتر ناحەز نییە."
 لەگەڵ سەیرکردنیدا، چاوە کەسکەکانیم بینی. بیرەوەرییەکی کۆن لە مێشکمدا بووژایەوە. بە خۆمم گوت: ئەها، ئەوەش یەکێکی تر کە نابێ هەرگیز جێم بێڵێ.

ئەو پاش نیوەڕۆیە، کاتێک دەگەڕامەوە ماڵێ، هەستم کرد بێ تاقەتم. شتێک لە ناخمدا لرفەی دەهات، وەکوو بلێسەکانی ئاگر.
بە دەم ئاوێتەبوون  لەگەڵ هەستێکی پێناسەنەکراو، چووم ڕاکشام و خزامە بن لێفەکەمەوە.
یەکسەر خەو بردمیەوە و خەونم بینی. لە خەونەکەمدا شەو بوو. بایەک لە نادیارەوە هەڵیکردبوو و پارچەیەکی بەرەو من دەهێنا. کە پارچەکە نزیکتر بۆوە، لە من وابوو ئەوە چارشێوی ڕەشی خوشکمە. ئەو چارشێوەی ئێوارە سەختەکە لە خۆیەوە پێچا و ڕۆیشت. ئێستا ئیتر ئەگریجە درێژەکەیم دەناسییەوە کە دەشنایەوە. دواجار، خۆیشی بە دیار کەوت.
ماوەیەکی زۆر لە لام نەمایەوە. شەو و تاریکی سەر لە نوێ، بردیانەوە. دەتگوت با دەیەوێ لە منی بە دوور بگرێ.
تا ئەودەم، من هەرگیز خەونم بەوەوە نەبینیبوو. چاوەڕوانی هاتنی بووم، بەڵام ئەو هەر نەهاتبوو.
لە چەند ساڵ لەمەوپێشەوە ئیتر چاوم پێی نەکەوتبوو؟ نۆ ساڵ؟ سەد ساڵ؟ سێسەد و پەنجا و پێنج ساڵ؟
ئەز نازانم. تەنیا دەمزانی زۆر لەمێژ بوو خەونم پێوە نەبینیبوو و ساڵانێکی زۆر بەسەر ئەو کاتەدا تێپەڕیبوون کە بۆ دوایین جار چاوم پێی کەوتبوو.

شوێنی ئیش کردنەکەم لە ژێرزەمین، لە نێو داڵانی عەمباری ئەڕشیڤدا هەڵکەوتبوو. کتێبخانە، مەخزەنێکی گەورەی هەبوو کە چەندین کیلۆمەتر کتێبی تێدا دەپارێزرا، ئەو کتێبانەی هێشتا پۆلێنبەندی و تۆمار نەکرابوون، بە بارستاییەکی لە ژمارنەهاتوو و پێشینەیەکی کۆنەوە.
هەندێکیان ئەوەندە کۆن بوون کە قەدەغە بوو دەستیان لێ بدەی و لە نێو تەپ و تۆزدا ون ببوون.
کەس نازانێ چۆن هاتوونەتە ئێرە. بەشێکیان لە کتێبخانە کۆنەکانەوە دێن کە بە تێپەڕبوونی کات، ساڵانێکی زۆر پێش ئێستا، لەناو براون. ئەوانی دی، سەر بە کتێبخانە تاکەکەسییەکانن. هەموو ئەوانە دەبێ تۆمار بکرێن بەر لەوەی خەڵک دەستی پێیان ڕا بگا.
تەنیا کەسێک کە بەرهەمەکانی عەمبارەکە تۆمار دەکا، منم. هەموو ڕۆژێ، بە ڕەفە کۆنەکاندا دەچمەوە، کۆگایەک کتێب هەڵدەگرم و لەسەر مێزەکەمیان دادەنێم.
بە پەڕۆیەک خاوێنیان دەکەمەوە، بە قەڵەم‌موویەکی گەورە تۆزی نێو لاپەڕەکان دەتەکێنم؛ پاشان، دەربارەی هەر کتێبێ کورتەیەک دەنووسم و لە نێو کۆمپیۆتەرەکەدا تۆماری دەکەم.
هاوکارەکانم حەز ناکەن لەم ژێرزەمینە ئیش بکەن. بۆیەش هەمیشە  لەگەڵ ئەم کەمپیۆتەرە کۆنە خاوەدا بە تەنیا دەمێنمەوە.
جار جارە، هەندێک فێرخواز دێن و یارمەتیم دەدەن. جێگاکەیان بە دڵ نابێ و ئەوانیش حەز ناکەن گۆشەگیر بمێننەوە. سەرنج ڕاکێش نییە یەکەم ئەزموونت لە ژێرزەمینێک، سەرباری ئەوەش  لەگەڵ بێگانەیەک بە دەست بێنی.
بەڵام هەمیشەش هەر وا نییە. بۆ نموونە، مارسیا  لەگەڵ ئەوانی تردا جیاوازی هەبوو.

دووهەم ڕۆژ، لەگەڵ مارسیا درێژایی داڵانەکەی ژێرزەمینم پێوا کە بەرەو عەمبارەکە دەچوو. دەمویست هەموو شوێنێکی پێ بناسێنم.
دەرگا کۆنە قاوەییەکەم کردەوە بۆ ئەوەی ڕێگەی نیشان بدەم و دوگمەی کارەباکە دابگرم. دوو سێ گڵۆپێک هەڵبوون، بەڵام هێشتا تاریک بوو. ئەو دەبوو ساتێک چاوەڕێ بێ تاکوو چاوی بەو تارماییە ڕابێ.
هاواری کرد: "بڕوانە، ئەو هەموو کتێبە!". ئەو چاوی بە ڕەفەکاندا خشاند و بە دەم خوێندنەوەی سەردێڕەکان دەهات و دەچوو. من چاوم لەسەر هەڵنەدەگرت.
لەودا شتێک خۆی دەنواند کە پەیوەندی بە ڕابردووی منەوە هەبوو. بەڵام چ شتێک؟
پێڵوەکانم لێک نا تاکوو بۆ ساتێک تێ بفکرم، بەڵام سەر لەنوێ دەنگی هەنگاوەکانی و تەقەی پاژنەکانیم لەسەر کاشییەکان بیستەوە. ئەم هەنگاوانەم دەناسییەوە…
ئەو هاواری کرد: "لێرە، هەناسەی ڕابردوو هەڵدەمژم."
لێی نزیک بوومەوە. بە ڕۆژنامەیەکی هەرێمی، خەریک بوو تاڵە جاڵجاڵۆکەکانی نێوان ڕەفەکانی گەسک دەدا.
گوتی: "باوەرپێکردنی ئەستەمە. خەڵک لە چەندین چاخ لەمەوپێشەوە خەریکی ڕۆژنامە دەرکردنن. لە ڕاستیدا، ئەو خەڵکانە ون بوون،  لەگەڵ ئەوەشدا هەر درێژە بە بوونیان دەدەن".
ڕۆژنامەیەکی هەڵگرت و بە پارێزەوە لاپەڕەکانی هەڵدایەوە. بەسەر دەقێکدا شۆڕ بۆوە - شیعرێک بوو - و هەوڵی دا بیخوێنێتەوە.
لە سەرووی شیعرەکە، وێنەی نووسەرەکە بەدی دەکرا.
گوتی: "بڕوانە، کە ئەم دەقە دەخوێنمەوە، شاعیرەکەی دێتە لام". خۆی بێ هەست کرد، گوێی ڕاداشت.
"گوێتان لێیەتی؟ خەریکە دێ، لێم نزیک دەبێتەوە."
من نەدەجووەڵامەوە، بەڵام لە بری ئەوەی ببیسم کەسێک نزیک دەبێتەوە، دەمبیست کەسێک ڕا دەکا.
بە پێکەنینەوە گوتی: "سەیرە، وا نییە، بۆتان نادۆزرێتەوە؟"
لە ڕەفەیەکەوە بەرەو ڕەفەیەکی تر ڕۆیشت تا ئەو کاتەی تاپۆکەی ئاوێتەی تاریکی بوو.

خوشکەکەشم هەر بەم شێوەیە لە نێو تاریکیدا ون بوو. 
سەبارەت بە من، شتەکە هەمیشە بەمجۆرە ڕوو دەدا.
هەر کە بوونێک لە نێو دڵمدا هەڵدەگرم، ئەو لێم دادەبڕێ. ئاوێتەی شەو دەبێ.
ئەوەی ڕاستی بێ، هەرگیز دەرفەتی ئەوەم بۆ نەڕەخسا خوشکەکەم باش بناسم. نازانم ئاخۆ چاوەکانی ئەویش هەمیشە کەسک بوون یان نا.
کاتێک بچووک بوو، بەدەگمەن دەمبینی. ئەو لە دونیا بچکۆلانەکەی خۆیدا نوقم ببوو. تەنیا خوشکە گچکەی من بوو کە لەو ماڵە دەژیا و دەڕۆیشتە قوتابخانە و هیچی تر.
هەموو جارێ کە دەگەڕامەوە ماڵی خۆمان، هەستم بەوە دەکرد هەندێک گەورە بووە. بەڵام هێشتا نەببووە خاوەنی قژێکی درێژی لوول.
بە درێژایی چەندین ساڵ، بۆ من ئەستەم بوو بگەڕێمەوە ماڵی خۆمان، لە ترسی ئەوەی نەکا بگیرێم، بکوژرێم یان خیانەتم لێ بکرێ، شتێک کە لە وڵاتی من هەموو ڕۆژێ دەقەومی.
بارودۆخ تا بڵێی مەترسیدار بوو، ئەوەندە مەترسیدار کە ناچار بووم گشت هێڵەکانی پەیوەندی  لەگەڵ ڕابردووم بەرتەسک بکەمەوە.
رۆژێک بە ڕادەیەک تاسەی بینینی کەس و کارم کرد کە چەمەدانەکەم پێچایەوە و شەو، بە دزی، بەرەو زێدی خۆم بەڕێ کەوتم.

هەموو شتێک لە ماڵێ گۆڕدرابوو. لەو مەودایەدا، دایک و باوکم پیر پیر ببوون، ڕەنگی دیوارەکان کاڵ ببۆوە، پەنجەرەکان درزیان تێ کەوتبوو، پلیکانەکان قەڵشیبوون و درەختەکان ڕزیبوون.
گشت سووچ و کەلێنێکی ماڵ، بەشێک لە ڕابردووی منی لە باوەش کردبوو.
لە حەوشە، بەسەر ئەو پەیژانەدا سەرکەوتم کە منیان دەگەیاندە ژوورە کۆنەکەم، ئەو ژوورەی ئێستا هی خوشکمە.
زۆپاکە وەک جاران هەڵکرابوو، کتێبەکانم لەسەر ڕەفەکان کە خۆم بە دیوارمەوە قایم کردبوون، هەروا بە ڕیز دانرابوون و جلەکانیشم وەک ئەودەم لە نێو دۆڵابی خۆیان دابوون.
چەمەدانەکەم لەسەر مێزە کۆنەکەم دانا و بە پەیژەکاندا هاتمەوە خوارێ بۆ ئەوەی بچمە لای ئەندامانی بنەماڵە.
بە بینینی من دڵخۆش بوون، بەڵام لە چاوەکانی ئەوانیشدا ترسێکم دەخوێندەوە. ترسی ئەوەیان هەبوو دەستەیەک لە سەربازانی مەرگ هەڵبکوتنە سەرم و قۆڵبەستم بکەن.
درەنگانی شەو، لە کاتێکدا لە نهۆمی سەرەوە، لە تەنیشت زۆپاکە خەریکی خوێندنەوە بووم، لەسەر پلیکانەکان گوێم لە تپەی پێ بوو.
کەسێک نەرم و نیان سەردەکەوت. دەنگی پاژنەیەکی ژنانەم دەهاتە گوێ.
ئەوە دەنگی هەنگاوەکانی دایکم نەبوو. ژنێکی دیکەش لە ماڵی ئێمە نەدەژیا. ئەم کەسە دەبێ کێ بێ؟
لە پشت شووشەی دەرگاکەوە تاپۆیەک بەدیار کەوت. تاپۆکە لە جێی خۆی ڕاوەستا و دەرگاکە بە هێمنی کرایەوە.
بە دەنگێکی نەرم گوتی: "ئەوە نەخەوتووی؟"
خەریک بوو نەیناسمەوە. مارسی بوو.
"تۆ تەماشا، ئەوە خۆتی، مارسی؟ ئێستا چ پرچێکی درێژت هەیە!"
هاتە ژوورێ.
گوتی: "دەزانی…"
بینیم لە ترسان زەرد هەڵگەڕاوە.
"چ بووە؟
- پێم وایە باشترە ئەمشەو لێرە نەبی.
- بۆچی؟
- پێم وایە باشترە لێرە بڕۆی.
- بڕۆم؟ مەبەستت چییە؟
- گوێ بگرە، ئەوەی ڕاستی بێ ئەمشەو… شتێک دەکەم."
کتوپڕ مووی لەشم ڕەق بوون. لە چەند چرکەیەکدا، هەستم کرد چ دەگوزەرێ. تێگەیشتم دەیەوێ شتێکی مەترسیدار ئەنجام بدا و نیگەرانی منە.
"دەبێ بڕۆم"، ئەوەی گوت و خۆی لە چارشێوێکی ڕەشەوە وەرپێچا.

هەستامە سەر پێ. هەستم کرد دەبێ شتێک بڵێم، لەو مەترسییەی ڕووبەڕووی دەبێتەوە ئاگاداری بکەمەوە، بەڵام بێدەنگ بووم.
ئێستا لە نووکی پێ تا تەوقی سەر، لە چارشێوێکی ڕەش پێچرابۆوە. دەتگوت کچە گەنجێکی غەریب لەوێیە و من نایناسم.
تەنیا دوو چاوی کەسک، ئاشنا و تەژی لە ڕۆندک سەیری منیان دەکرد. باوەشم ئاوەڵا کرد. بەرەو لام هات، گۆنای چەپی ماچ کردم و ڕۆیشت.
لە بەردەم دەرگاکە بە پێوە وەستام و بە نیگا شۆپاندم. دەمویست بانگی بکەم بۆ ئەوەی جارێکی دی چاوم پێی بکەوێتەوە، بەڵام ددانم بە جەرگم داگرت. لەوێ مامەوە تا ئەو ساتەی لە نێو جەرگەی تاریکیدا ون بوو، پاشان چاکەتەکەم لەبەر کرد، چەمەدانەکەم دەست دایە و بە بێدەنگی بە قادرمەکاندا هاتمە خوارێ: بەم زووانە شتێک دەقەومێ. شتێک کە من ناتوانم پێشی پێ بگرم. لە کەنگێوە لە نێو جووڵانەوەی خۆڕاگری دایە؟ من چیم لە دەست دێ؟ من دەبێ چ بە ماڵێ بڵێم؟ ئاخۆ دەبێ لە خەویان هەستێنم؟ نا، لێیان دەگەڕێم ئەمشەو بە هێمنی بنوون. بەیانی،  لەگەڵ دەرکەوتنی خۆردا، خۆیان بۆیان دەردەکەوێ ئەو شەوە چ شتێکی بۆ هێناون.
لە دەرەوە هەوا سارد بوو. بێدەنگییەکی سیحراوی باڵی بەسەر کۆڵانەکەماندا کێشابوو. لە ڕاستیدا، دەبوو زۆر خێرا ڕابکەم، بەڵام نەمتوانی. بڕیارم دا بە دووی بکەوم. هیچ هۆکارێک لە گۆڕێ نەبوو من خۆم بخەمە مەترسییەوە، بەڵام پێش خۆمم پێ نەدەگیرا.
ئەو دەبوایە لەم دەوروبەرانە لە شوێنێک بێ. من خۆمم لە ئیشەکانی وەرنەدەدا بەڵام ئەگەر تەنگاو بوایە، دەمتوانی یارمەتی بدەم.
بە چەمەدانەکەی دەستمەوە، بە کۆڵانەکاندا وێڵ و سەرگەردان بووم. شار کڕ و کپ بوو. دەتگوت ئارامی پێش تۆفانە.
دەبێ لە کوێ بێ؟ لە ژێر باڵی ئەم شەوە ئەنگوستەچاو و خامۆشەدا، بە نیاز بوو چ بکا؟ تۆڵە بستێنێتەوە؟ خودای من، چالاکی تۆڵە بە تۆڵە! خۆ دەخاتە گێژاوی چ ڕووداوێکەوە؟
دەیەویست بکوژ بە دوو فیشەک بکوژێ؟ تۆڵەی ئەو دوو فیشەکە بستێنێتەوە کە سەری براکەمانی پژاند؟

مات و بێدەنگ گوێم بۆ شەو ڕاداشت. لەناکاو دەنگی تەقە بەرز بۆوە. لە شوێنێک ویزەی گولـلەیەک لە حەوا بیسترا. هەناسەکانم قەتیس کرد. هەمدیس دەنگی تەقە بیسترایەوە.
بە ئاڕاستەی ئەو کۆڵانەدا ڕامکرد کە گەورەترین مزگەوتی شاری لێ هەڵکەوتبوو. ئەستەم بوو بزانی دەنگی تەقەکان لە کوێوە دێن. هەروەها نەمدەزانی ڕوو لە کوێ کەم.
لە چوارڕایەک، بە پشووسواری ڕاوەستام. لە پڕا، گوێم لێ بوو کەسێک بە نێو کۆڵانی مزگەوتدا ڕا دەکا. لە ژێر ڕووناکایی شۆقی بەردەم مزگەوتەکە ژنێکم لە چارشێوی ڕەشدا بینی. بەرەو بازار هەڵات و لە نێو تاریکیدا ون بوو.
ئاخۆ مارسی بوو؟ نەخێر، ئەو نەبوو… جگە لەوەش… 
تەقە تەقی پاژنەکانی لە نێو کۆڵانە چۆلەکەدا دەنگیان دەدایەوە.
پەح، دەبێ بە چ بیرۆکەیەک ئەم پێڵاوە نەگبەتانە لە پێ کرابن؟
هەوڵم دا بیگەمێ. هێشتا نەگەیشتبوومە مزگەوتەکە، لە نێو دڵی شەودا گوێم لە دەنگی هاوارێک بوو.
دەستەیەک پیاوی ڕیشن و تفەنگ بەدەست بە دیار کەوتن. لە نێو کۆڵانێکی بەرتەسکدا خۆم حەشار دا و ئیتر هیچم نەبینی، بەڵام گوێم لە دەنگی پۆستاڵی پیاوەکان دەبوو بە ئاراستەی بازاڕدا دەڕۆیشتنە پێش.

خوشکم ئەو شەوە ڕۆیشت و، ئیتر هەرگیز نەمبینیەوە.
رەنگە ئەو وەک سەرجەم ئەوانی تر ڕۆیشتبێ، کەچی  لەگەڵ ئەوەشدا لە لام مایەوە. لە نێو بیرەوەرییەکانمدا، ئێستاش کە ئێستایە لە نێو کۆڵانێکی ئەنگوستەچاودا ڕادەکا.
ئەم مانگانەی دوایی، هەمدیس بیری ئەو کەوتوومەتەوە، بەڵام ئەو تەنانەت لە نێو خەونەکانیشمدا خۆیم نیشان نادا.
بێگومان لە نێو یادەوەرییەکانمدا ئەوەندە ڕای کردوە کە ئیتر نابینرێ.
ئەمە لە فیلمێک دەچێ کە هەتە بەڵام ناتوانی وە پێشی بخەی.
کاتێک مارسیا هات، مارسیش هاتەوە، بەڵام ماوەیەکی زۆر نەمایەوە. با یەکسەر لە منی دوور خستەوە.

مارسیا، هەموو ڕۆژێ کەمێک پێش من دەهات.
دەڕۆیشتە عەمبار و  لەگەڵ خۆیدا باوەشێک کتێبی دێنا، لەسەر مێزەکەی دادەنا و چاوەڕوانی هاتنی من دەمایەوە.
رۆژێک کە خەریک بووین زانیارییەکانمان لە نێو کۆمپیۆتەردا تۆمار دەکرد، لەپڕ دەنگی نزم کردەوە و بە گوێچکەیدا چرپاندم:
"گوێ بگرە! لە سەرەوە گوێم لە دەنگی پێی کەسێکە. ئێوە ئەو دەنگە نابیستن؟"
من گوتم: "دەنگی پێی خەڵکە لە هۆڵی خوێندنەوە دێ."
بێ ئەوەی بجووڵێتەوە، گوێ قوڵاغ بوو.
"سەرنج ڕاکێشە! بەر لەوەی بێمە ئێرە ئیش بکەم، بیرۆکەیەکی تەواو جیاوازم سەبارەت بە کتێبخانەیەک هەبوو. پێم وابوو تەنیا لە چەند هۆڵی خوێندنەوە پێک هاتووە و هیچی تر، بەڵام ئێستا… بە ڕاستی سەرنج ڕاکێشە! ئێمە لێرە وەک پشت پەردە واین. خەڵک بە هیچ شێوەیەک ئاگاداری بوونی ئێمە نییە. ئێمە گوێمان لەوان دەبێ، بەڵام ئەوان دەنگی ئێمە نابیسن. گوێ بگرن! گوێ بگرن! لە سەرەوە کەسێک بە هەڵاتن دوور کەوتەوە. گوێتان لەم هەنگاوە خێرایانە بوو؟ دەنگی پێی ژنێک بوو. ئاخۆ ئێوەش گوێتان لێ بوو؟"
بە خۆمم گوت، بەڵێ، دەنگی ئەو هەنگاوانەم زۆر باش بۆ دەرکەوت، بەڵام پێویست ناکا گوێی بۆ شل بکەم. هەر چی بێ، بەردەوام گوێم لە دەنگی پێی ژنێکە کە ڕادەکا.
لە کاتێکدا نوقمی بیرکردنەوەکانی ببوو، لە نێو جانتاکەی پاکەتە جگەرەیەکی دەرهێنا، قلێکی بە لێو گرت و بە دەنکە شەمچەیەک دایگیرساند. ئەو هێشتا بە جگەرەکێشان ڕانەهاتبوو. بۆ ساتێک، دووکەڵ ڕووخساری ئەوی لە پێش چاوم ون کرد. بە خۆمم گوت: ئێستا ئەو ئیتر لێرە نییە، ئەمیش ون بوو. 

دواجار مارسیا ڕۆیشت، بێ سەروشوێن بوو.
ڕۆژێک هاتە لام و پێی گوتم: "دەڕۆم… دەبێ بڕۆم."
دەمویست لێی بپرسم دەچێتە کوێ، بەڵام خۆ هیچم لە دەست نەدەهات. هەر دەمزانی ڕۆژێک دەبێ بڕوا،  لەگەڵ ئەوەشدا هەواڵی ڕۆیشتنی تووشی حەپەسانی کردم.
مەنگ و تاساو، ڕاوەستام و سەیرم کرد. لێم نزیک بۆوە، ڕوومەتی ماچ کردم و ڕۆیشت.
دەمویست بە ڕێی بکەم، سەیری بکەم چۆن دوور دەکەوێتەوە، بەڵام هیچم لە دەست نەهات.
چاوەڕێ بووم دەنگی تەقە تەقی پاژنەکانی نەمێنێ. بۆ ئەم مەبەستەش بەس ڕۆیشتمە داڵانەکەوە.
داڵان چۆل بوو و بۆنی مسکی زوڵفی ئەو ناوەی ئاخنیبوو.

من بڕوام بە چارەنووس نییە، بەڵام کەسێکم هەر کە ژنێکم خۆش دەوێ، وازم لێ دێنێ. لێم دادەبڕێ و جارێکی تر هەرگیز ناگەڕێتەوە لام.
پێم وایە بە تەنیا من دووچاری وەها قەدەرێک نەبووم و تەنیا من ڕابردوویەکی ئاوام بەسەر نەهاتووە.
بە ڕای من، مارسیاش ئەمەی دەزانی.
ڕۆژێک گوتی: "لە عەمبارەوە شتێکم بۆ هێناون.
- بۆ من؟"
پێداگرانە وەڵامی دایەوە: "بەڵێ، بۆ ئێوە."
کتێبێکی کۆنی لەسەر مێزەکەم دانا.
کتێبەکەم دەست دایە. تۆزاوی بوو. بە پەڕۆیەک تۆزەکەم لا دا. بە تێپەڕبوونی کات، لاپەڕەکان دڕابوون و ڕزیبوون. بە دوای ڕێکەوتێکدا دەگەڕام، بەڵام هیچم بۆ نەدۆزرایەوە. مشک، ڕێکەوتەکانیان جوتبوو.
دەقەکە بە دەست نووسرابوو و تەمرێکی کۆنی لەسەر ڕووبەرگەکە درابوو کە نیشانی دەدا کتێبەکە لە کتێبخانەیەکی تاکەکەسییەوە هاتووە.
لێرە، لەم کتێبخانەیە، فێری هۆڵەندی کۆن ببووم، بەڵام ئەم کتێبە سەر بە زەمەنێکی دوورتر و ئاڵۆزتر بوو.
"ئەم کتێبە چییە؟
- ڕۆژانەیەکی تایبەتە، پێم وابێ.
- هی کێیە؟ کێ نووسیویەتی؟
- شاعیرێکی پورتوگالی."
لاپەڕەکانیم هەڵدایەوە.
"شاعیرێکی پورتوگالی؟ بە هۆڵەندی؟"
لاپەڕەکانی کتێبەکە لەو کاغەزانە پێکهاتبوو کە بە دەست ساز کرابوون. وێنەیەکی پەیوەندی‌دار بە نێوەڕۆکەوە، دەسپێکی هەموو بەسەرهاتەکانی ڕازاندبۆوە. لە وێنەیەکدا پیاوێک بەدی دەکرا کە لە نێو کۆڵانێکی تەنگەبەر خۆی حەشار دابوو و لە شتێکی دەڕوانی و لە وێنەیەکی تردا، کۆمەڵێک بە دووی کەسێک یاخود شتێکەوە بوون. لە شوێنێکی تر، کچێکی گەنج خۆی قوتار دەکرد.
کتوپڕ، لە ژوور لاپەڕەکەی تر، دیمەنێکی تا بڵێی بەرچاوتری ئەم کچە گەنجەم بینی کە بە جەوهەری ڕەش و کەسک کێشرابۆوە. چینێک لە زوڵفی ڕەشی لە ژێر لەچکەکەی سەری هاتبووە دەرێ.
دڵم وە ترپە ترپ کەوت. کتێبەکەم وێک نایەوە.
"ئەم کتێبەتان لە کوێ دۆزیوەتەوە؟
- لە سووچێکی تاریکی ئەم دۆڵابە کۆنەدا.
- دەبێ ئەم شاعیرە پورتوگالییە لێرە بە دووی چیدا وێڵ بووبێ؟
- لە چنگ ئەنکیزیسیۆن ڕای کردووە."
لەمە زیاتر هیچی نەگوت.
بیانووم زۆر بوو بۆ ئەوەی جارێکی تر لاپەڕەکانی کتێبەکە هەڵبدەمەوە، بەڵام خۆم لێ بوارد، زاتم نەبوو. ترسی ئەوەم هەبوو لە لاپەڕەیەکدا چاوم بە وێنەی شاعیرەکە بکەوێ.

مارسیا ڕۆیشت و ئێستا کتێبەکە لە چەکمەجەی مێزەکەی من دایە. ئیتر لێکم نەکردەوە. دەگوترێ مێژوو، خۆی دووپاتە دەکاتەوە. من بڕوام بەمە نییە، لانیکەم پێم وایە سەبارەت بە خۆم، ڕاست نییە کە مێژوو خۆی دووبارە کردبێتەوە.
دواجار، لەوە زیاتر ناتوانم بەسەر خۆمدا زاڵ بم. لەبەر ئەوەی بڕوام بە چارەنووس نییە، هۆکارێک بەدی ناکەم بۆ ئەوەی بترسێم.
چەکمەجەی مێزەکەم دەکەمەوە و کتێبەکە دێنمە دەرێ، گڵۆپی سەر مێزەکە هەڵدەکەم و لاپەڕەکان هەڵدەدەمەوە. دەزانم وێنەی شاعیر دەبێ لەسەر یەکێک لە لاپەڕەکان بێ. دەستەکانم دەلەرزن، بەڵام بەردەوام دەبم لەسەر هەڵدانەوەی لاپەڕەکان.
لە سەرووی لاپەڕەی ٤٩، چاوم بە وێنەی شاعیر دەکەوێ، لەسەر مێزێک دانیشتووە، تەمەنی سی و هەشت ساڵ دەبێ، زەمەنی خۆڵەمێشی بوون.
کتێبێکی کۆن لە بەردەمی لێک کراوەتەوە، بە تێڕوانینی ڕا دەردەکەوێ کە بە دوای شتێکدا دەگەڕێ.

ئەم چیرۆکە لە ژمارە (٢١٣)ی گۆڤاری "ڕامان"دا بڵاو بۆتەوە.

بۆ چاپی کوردیی "سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان"

ساڵانێک لەمەوپێش یەکەم کتێبم سەبارەت بە کوردەکان نووسی. کتێبێک لە ژێر سەردێڕی "کوردەکان دەڵێن چی؟". لەوێدا باسی شین و شایی و خەباتی کوردەکانم کردووە. هەموو شوێنێکی کوردستانی ئێران گەڕاوم و بە سۆز و میوانپەروەری کوردەکان تینوویەتیم شکاوە.

ئێستە گەلێک ساڵە وەک هەزاران کوردی ئێرانی، عێراقی، سووریایی و تورکیایی لە دەرەوەی نیشتیمانەکەم دەژیم. لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە کە کراوەتە کوردی، جارێکی دی سڵاوی خۆمتان ئاڕاستە دەکەم.

هەروەها دەبێ بڵێم ناوی من، قادر عەبدوڵڵا، لە ناوی دوو هاوڕێی کوردم کە گوللـەباران کران، وەرگیراوە.

من لە ڕێگەی دۆست و هاوڕێیانم و هاوسەرەکەمەوە بە کوردستانەوە پەیوەند دراوم. لە دی ئێن ئەی کچەکانمدا فەرهەنگ و ئاوازی کوردی هەیە، چونکە باوەگەورەیان خەڵکی کوردستانە.

من بیر لە ئێوە دەکەمەوە. بیر لە ئازادیتان دەکەمەوە و سروودەکانی ئێوە دەچڕمەوە.

وێڕای سڵاو و ڕێز

قادر عەبدوڵڵا
ئامستردام 

سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان

سەفەری بوتڵە بەتاڵەکان

ڕۆمان
قادر عەبدوڵڵا
سەلاحەدین بایەزیدی
لە فەڕەنسییەوە کردوویە بە کوردی

چاپی یەکەم: ٢٠١٧
بڵاوکار: ناوەندی غەزەڵنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە

باکووری کوردستان و ئەزموونی ئەفریقای باشوور

ئەسا مووسا، پارێزەری پێشووی نیلسۆن ماندێڵا و دۆستی گەلی کورد سەر لە بەیانی یەکشەممە (٢٢ی فێوریە) لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا ماڵئاوایی لە ژیان کرد.
زستانی ساڵی ٢٠۱۳ لە شاری ژنێڤ وتوێژێکم لەگەڵ ناوبراو ئەنجام دا، ئەمەی خوارەوە دەقی وتوێژەکەیە:

ئەسا مووسا، پارێزەری نیلسۆن ماندێلا لە سەردەمی ئاپارتاید، لە ماوەی مانەوەی لە سویسرا تا بڵێی سەرقاڵ بوو و بەردەوام بەشداری کۆڕ و کۆبوونەوەکانی کوردان دەبوو، بەڵام سەرباری ئەمەش پێداگر بووم لەسەر ئەوەی دەرفەتێک بۆ وتوێژ لەگەڵ سایتەکەمان (NNSROJ) برەخسێنێ. تا دواجار بە هەوڵی کاک پشکۆ شەمسی لە ژنێڤ چاوم پێی کەوت، سەعات چواری پاش نیوەڕۆ بۆ چاوپێکەوتن دیاری کرا، بەڵام من بە هۆی کارێکی تایبەت و چەند جار قەتار گۆڕینەوە، دوو سەعات درەنگتر گەیشتم. لە قاوەخانەیەکی سادە لە نزیک وێستگەی شەمەندەفەری ژنێڤ چاوم پێی کەوت و بە هۆی ئەوەی بەرنامەیەکی تایبەتیان هەبوو، نیو سەعات زیاتر نەمانتوانی دابنیشین. لە کۆتاییدا هەستم کرد گەلێک پرسیارم ماون، هەر وەک چۆن هەستم دەکرد ئەسا مووساش هێشتا قسەی دڵی خۆی نەکردووە، بۆیە لە مەودای نێوان قاوەخانە و وێستگەی شەمەندەفەر زوو زوو دەیگوت لە بیرم چوو بڵێم بانگەواز دەکەم کورد، فارس، تورک و عەرەب بە شێوەیەکی ئاشتیانە دابنیشن و هەموو لایەک هەست بە بەرپرسیارێتی بکەن... ئەمانە و زۆر قسەی دیکە کە نەدەکرا لەو چەند هەنگاوەدا بێنە زمان. کاتێ ویستم ماڵئاوایی لێ بکەم، بە کوردی گوتی «رۆژ باش»، هەرچەند نیشانەیەک لە ڕۆژ نەمابۆوە، بەڵام منیش بە هەمان شێوە وەڵامم دایەوە و بە پەلە ڕامکرد بۆ ئەوەی شەمەندەفەری ژنێڤ بەرەو شارەکەمان جێم نەهێڵێ.

سازدانی دیمانە: سەلاحەدین بایەزیدی
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: عارف سەلیمی

پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە مانگ و نیوێک، بۆ جاری دووهەم پەرلەمانتارەکانی بەدەپە، ٢٣ی مانگی فێورییە چاویان بە عەبدوڵڵا ئۆجەلان کەوت، ئۆجەلان لەو چاوپێکەوتنەدا باسی «هەنگاوێکی مێژوویی و قۆناغێکی هەستیار»ی کردووە، ئێوەش لەو کەسانەن کە هەر لە سەرەتاوە سەبارەت بەم پێڤاژۆیە هەندێک گەشبین بوون، ئاخۆ ئەو گەشبینیە هەر بەردەوامە؟
ئەسا مووسا: لەوانەیە پێویست بێ تۆزێک بگەڕێمەوە دواوە و پرێسپێکتیڤێک نیشان بدەم، بەم شێوەیە دەتوانم بڵیم کە بۆچێ من گەشبینم. ساڵی 2009 لە تورکیا بووم. ئەو کاتە هەڵبژاردنی شارەوانییەکان لە ئارا دابوو، ئەودەم زۆربەی پارتە سیاسییەکان سەرقاڵی کەمپەینەکانی هەڵبژاردن بۆ بەدەست هێنانی شارەوانییەکان بوون. من لە نزیکەوە کەمپەینەکانی هەڵبژاردنم دەشۆپاند و دەمبینی کە گشت پارتەکان لەبارەی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ پرسی کورد لە تورکیا دەدوێن. تەنانەت کاتێ لەگەڵ خەڵک بە کورد و تورکەوە قسەم دەکرد هەردوولا لەسەر ئەو بڕوایە بوون کە ئیتر کاتی ئەوە هاتووە ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ کێشەی کورد بدۆزرێتەوە و شەڕی نێوان عەسکەری تورکیا و گەریلای پەکەکە ئیتر کۆتایی بێت و[چەکەکانیان دانێن] و کار لەسەر چارەسەرێکی ئاشتیانە بۆ کێشەی کورد بکەن. تەنانەت ڕۆژنامەکانیش لەو کاتەدا سەبارەت بە دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی ئاشتیانە بۆ کێشەی کورد پرسیاریان دەورووژاند و هاوکات بەشە گرینگەکانی کۆمەڵگەش وەک بازرگانەکان و ئاکادیمیستەکان و ڕۆژنامەنووسانیش تێکڕا لەبارەی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی سیاسیەوە قسەیان دەکرد. تەنانەت هەر لەو سەردەمەدا سەرۆک وەزیر ئەردۆغان گوتی کێشەی کورد کێشەی منە و دەبێ هەوڵ بدەم ڕێگەچارەیەک بۆ ئەو کێشەیە بدۆزمەوە.

پێتان وایە دوابەدوای هەڵبژاردنەکانیش ئەو کەشوهەوایە هەر بەردەوام بوو؟
پاش هەڵبژاردنەکان من تورکیام بەجێ هێشتبوو و تازە گەیشتبوومەوە وڵاتەکەی خۆم ئەفریقای باشوور کە ژمارەیەکی زۆر لە چالاکانی کورد بە گشتی و سیاسەتمەدارە ناودارەکان بە تایبەتی قۆڵبەست کران و خرانە زیندانەوە. ئەمە لە کاتی هەڵبژاردنە لۆکاڵییەکانی ساڵی 2009دا بوو. ساڵێ 2011 من دیسان سەردانی تورکیام کردەوە و لەو کاتەدا هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان لە ڕۆژەڤدا بوو. دیسان لەو کاتەدا ئاگاداری کەمپەینەکانی هەڵبژاردن بووم و دووبارە دەمبینی کە تەواوی پارتە سیاسییەکان جارێکی تر باس لە دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ پرسی کورد دەکەن. تەنانەت ڕۆژنامەکانیش زۆربەیان ئەو پرسیارەیان دەورووژاند کە گەلۆ کاتی چارەسەریی کێشەی کورد نەهاتووە؟ بگرە خەڵکی سەر شەقامیش بە گشتی گەشبین بوون و پێیان وابوو کە پاش هەڵبژاردنەکان پەرلەمان[ی داهاتوو] دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی ئاشتیانە بۆ کێشەی کورد دەخاتە ڕۆژەڤەوە. بەڵام ئەمجارەش هەر یەکجێ دوای هەڵبژاردنەکان، ئەوان کێشەی کوردیان لە بیر کرد و شەڕی نێوان سوپای تورکیا و پەکەکە سەری هەڵدایەوە. هەر لەو کاتەدا دەرکەوت کە پێشتر دەزگای ئاسایشیی نەتەوەیی تورکیا و پەکەکە لە ئۆسڵۆ وتووێژیان هەبووە. ئەمجارەش خەڵک دیسانەوە نائۆمێد بوون و گوتیان کە ئەم قۆناخەش هیچی لێ شین نابێ. چالاکانی کورد و زۆربەی هەرە زۆری خەڵکیش بە نیسبەت ئەو پڕۆسەوە تەواو بێ هیوا بوون. هاوکات لە لایەکی ترەوە [لە ناوچەکەدا] گەرمەی سەرهەڵدانە عەرەبییەکان لە باکووری ئەفریقا و سووریا بوو کە بە بڕوای من هیوایەکی نوێی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا خوڵقاند. هیوا بەوەی خەڵک لە دژی دیکتاتۆرەکان ڕاپەڕیون و دێموکراسی دەگاتە ئەم وڵاتانەش. بەداخەوە ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو کە بینیمان هەندێ فاکتەری دەرەکیی دیاریکراو تێوەگلان و ئەجێندای سیاسیی ئەوان بەسەر ویستی دێموکراسیخوازانەی خەڵکەکەدا زاڵ بوو.

ئەمە ئەو شتە بوو کە لە سووریا ڕوویدا….
بەڵێ. هەڵبەت مەبەستم بە گشتی ڕووداوەکانی میسر و لیبیا و وڵاتانی دیکە بوو. دواتر هەلومەرجێکی هاوشێوە بۆ کوردەکان لە سووریا هاتە ئاراوە. ئەوانیش پەیوەستی سەرهەڵدانەکان لە دژی ڕژێمی بەشار ئەسەد بوون. خەڵکی ناوخۆی وڵات داوای ئەنجامدانی چاکسازییان دەکرد. بەڵام دیسان لێرەش وەک بینیمان فاکتەرە دەرەکییەکان بە ئەجێندای تایبەت بە خۆیانەوە هاتنە ناو مەسەلەکەوە. بە گشتی بە هۆی ڕووداوەکانی باکووری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەت سووریا، هاوکێشە سیاسییەکان لە ناوچەکە گۆڕانیان بەسەردا هات. بە بڕوای من ئێستاکە کوردەکان لە هەر یەک لەو وڵاتانەی بەسەریاندا دابەش کراون ڕۆڵێکی گرینگ دەلەیزن. ئەوان لە سووریا و تورکیا و ئێران و عێراق کەمینەن. بەڵام ئەم خەڵکە کەمینەیە ڕۆڵێکی تەواو گرینگییان لەو ڕووداوانەی لەو وڵاتانە دێنە ئاراوە، هەیە و دەبێ.

بەڵام ئاخۆ هەست بەوە ناکرێ کە وڵاتانی ناوچەکە و بە تایبەت تورکیا هەموو هەوڵێک دەدەن بۆ ئەوەی لە بەردەم ڕۆڵی کوردەکان لەو گۆڕانکارییانەدا ببنە کۆسپ؟
 تورکیا دەیهەوێ لە [گۆڕانکارییە سیاسییەکانی] ئەو وڵاتانەدا ڕۆڵی هەبێ. بەڵام لێرەدا گرفتێکی گەورە هەیە. گرفتەکە ئەوەیە کە کێشەی نێوان حکومەت و کوردەکان لە ناوخۆی تورکیا هێشتا چارەسەر نەکراوە و ئەم گرفتە دەتوانێ ببێتە بەربەستێک لەبەردەم ڕۆڵ گێڕانی تورکیا لە دەرەوە، بۆ نموونە لە سووریا. بە هۆی ئەوەی سووریاش خۆی کەمینەی کوردی هەیە کە ڕۆڵێکی گرینگییش دەگێڕێن لە بەرامبەر هەر چەشنە فاکتەرەکی دەرەکیدا، و لە لایەکی تریشەوە تورکیا کە لەگەڵ کوردەکانی ناوخۆی وڵاتەکەی لە شەڕ دایە، ناتوانێ پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ کوردەکانی سووریا هەبێ و یارمەتیی گۆڕانکارییەکانی ناو سووریا بدات. ناکرێ لەگەڵ کوردەکانی خۆت شەڕ بکەی و هاوکات بتهەوێ پەیوەندیی دۆستانەت لەگەڵ کوردەکانی سووریا هەبێت. من پێموایە لەبەر ئەو گەشەسەندنانەی لەوێ لە ئارادان، ئێستاکە ئیتر تورکیا تێگەیشتووە کە پێویستی بە ئاشتی لە ناو ماڵەکەی خۆی هەیە. چونکە دەیەوێ ڕۆڵی گرینگ و ستراتژیکی لە سووریا و شوێنەکانی دیکە هەبێ.
هەروەها سەبارەت بەو ڕووداوانەش کە لە عێراق ڕوودەدەن، وەک دەبینین هەندێ ناکۆکی لە نێوان بەغدا و هەولێر هاتۆتە ئاراوە. ئێستاکە کوردەکانی عێراق دەیانەوێ، لە تورکیا نزیک ببنەوە و پەیوەندیی بازرگانیان لەگەڵ ئەو وڵاتە هەبێت. تورکیاش هەروەتر دەیەوێ پەیوەندیی بازرگانی لەگەڵ کوردەکانی عێراق هەبێت هەروەها تەنیا بە هاوکاریی ئەوانیش دەتوانێ پەیوەندییەکانی لە سەرانسەری عێراق پەرە پێ بدات. چونکە بۆ نموونە بۆرییە نەوتییەکان لە عێراقەوە بۆ تورکیا لە ناوچە کوردییەکانەوە تێپەڕ دەبن. بۆیە من پێموایە کە ئەوان [کاربەدەستانی تورکیا] تێگەیشتوون لەوەی کە ئەگەر بیانەوێ هەر چەشنە ڕۆڵێکیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبێت و بۆ نموونە هەندێ دەسپێشخەری بۆ قەیرانی سووریا ئامادە بکەن، دەبێ سەرەتا لە ناو ماڵێ خۆیاندا ئاشتیی بچەسپێنن. کەواتە دەبێ سەر لەنوێ دەست بە دانوستان لەگەڵ کوردەکان و نەخاسمە لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجالان بکەنەوە. هەروەها ئەوان[تورکیا] دەزانن کە عەبدوڵڵا ئۆجالان کلیلی ئاشتی لە تورکیا و لە ڕاستیدا لە سووریاش و [تا ڕادەیەکی زۆر] لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشە. من پێموایە لەبەر ئەم شتانەیە کە ئێستاکە لەگەڵ ئۆجالان دەستیان بە گفتوگۆ کردووە. ئێستا لە ناوخۆی تورکیا دەبینین کە میدیاکان زۆر بە کراوەیی باسی پڕۆسەی ئاشتی لەگەڵ کوردەکان دەکەن. تەنانەت بازرگان و خاوەنکارەکان و هەموو چین و توێژەکان باسی ئاشتیی نێوان کورد و تورک دەکەن.

لەچاو قۆناخەکانی ساڵانی پێشوو و بە تایبەت 2009 بەدواوە، جیاوازی ئەم قۆناغە لە چیدا دەبینی؟
من لەو باوەڕەدام کە قۆناخی ئێستاکە بە هۆی ئەوەی کە ڕەوشی ناوچەکە گۆڕاوە، لەچاو دوو قۆناخی پێشووی 2009 و 2011 زیاتر جێگەی گەشبینییە. چونکە ئەو فاکتەرانەی ڕێگر بوون لە بەردەم چارەسەریی سیاسی، ئێستاکە ئیتر گۆڕاون. پێموایە گفتوگۆکانی ئەمجارە جیاوازن لە گفتوگۆگانی ڕابردوو. بۆ نموونە بەدەپەش، وەک باڵی یاسایی بزووتنەوەی کوردەکان، بەشداری پێکراوە و تورکیا دەستی بە گفتوگۆ لەگەڵ بەدەپە بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ کێشەکە کردووە. هەروەها ڕێگەیان داوە کە نوێنەرانی بەدەپە لە زیندان لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان قسە بکەن. من، لەچاو جارانی پێشوو، زیاتر گەشبینم بەوەی کە ئەمجارە ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ کێشەکە بدۆزرێتەوە و هەروەها گەشبینم بەوەی کە ڕەوشی زیندانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان باشتر دەکرێ و دواتریش ئازاد دەبێ و بەشداری ڕەوتی ئاشتی دەبێت.

زۆر شڕۆڤەکاری سیاسیی کورد و تەنانەت تورکیش ئەم ڕووداوانە و ڕەوشی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لەگەڵ ڕووداوەکانی پێشووی ئەفریقای باشوور و نیلسۆن ماندێلا پێک دەچوێنن، ئێوە وەها لێک نزیک بوونێک دەبینن؟ 
ئەگەر بمانەوێ بەراوردێک لە نێوان ئەم ڕووداوانە و ئەوەی پێشووتر لە ئەفریقای باشوور ڕوویدا بکەین، دەبینین کە نێلسۆن ماندێلاش کاتێ کە هێشتا لە زیندان بوو گفتوگۆکانی ئاشتی لەگەڵ حکومەت دەست پێکرد. ئەویش وەک عەبدوڵڵا ئۆجالان واقعێک بوو هەم بۆ دەسپێکردنی پڕۆسەکە و هەمیش بۆ درێژەپێدانی. هەروەها دوابەدوای دەستپێکردنی گفتوگۆکان لەگەڵ ماندێلا، دەزگای هەواڵگریی دەوڵەتیش لەگەڵ «ئەی ئێن سی» لە تاراوگە [رێکخراوی کۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقا] لە گەلێک باژێر و شار دەستی بە وتووێژ کرد و کۆمەڵێ دیدار لە نێوان ئەی ئێن سی و دەزگای هەواڵگریی ئەفریقای باشوور پێکهێنرا کە زۆر هاوشێوەی پڕۆسەی ئۆسڵۆ بووە. لە ناوخۆی وڵاتیش ئەی ئێن سی، ڕای خاوەنکاران [بێزنسمانەکان کە پشتگیریان دەکرد] و ژمارەیەکی زۆر لە ئاکادیمیسیەنەکانی وەردەگرت و لە ڕاستیدا ئەوان چوون لەگەڵ ئەی ئێن سی لە دەرەوەی وڵات دیداریان کرد و سەبارەت بە دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ کێشەکە و هەڵوێستی خەڵک لەبارەیەوە قسەیان کرد. بەتایبەت هەڵوێستی خەڵک لەوبارەیەوە گرینگ بوو. چونکە [تا ئەو کاتە بەردەوام] دەگوترا کە ئەی ئێن سی ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە، ماندێلا تیرۆریستە، وەک چۆن حکومەتی تورکیا دەڵێ عەبدوڵڵا ئۆجالان تیرۆریستە و پەکەکە ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە. بەڵام بە پێێ یاسای نێودەوڵەتی ماندێلا شەڕوانێکی ئازادی و ئەی ئێن سی بزووتنەوەیەکی ئازدیخواز بوو. هەروەک چۆن بە پێی یاسای نێودەوڵەتی عەبدوڵڵا ئۆجالانیش شەڕوانێکی ئازادی و پەکەکە بزاوێکی ئازادیخوازە. هەروەها لە ئەفریقای باشوور دوای ماوەیەک، ماندێلا گوازرایەوە بۆ حەپسی ناوماڵ، ئەو هێشتا زیندانی بوو بەڵام لە ناو ماڵێکدا. ئەو هەموو شتێک و هەموو ڕۆژنامەکانی پێ دەدرا. واتە لە چوارچێوەی ماڵەکەدا ئازاد بوو…

ئەو حەپسی ناو ماڵەی نیلسۆن ماندێلا چەندەی خایاند؟ 
ئەگەر هەڵە نەبم ماوەی نزیکەی دوو ساڵی خایاند. دوایەش وتووێژەکان دیسان دەستیان پێکردەوە. دواتر سەرۆککۆماری پێشووی ڕژێمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور «بۆتا» کە ئامادەیی ئەوەی تێدا نەبوو بە تەواوەتی بچێتە ناو پڕۆسەکەوە جێگەی خۆی دا بە «دێ کلەرک » (حەوتەمین و دوایین سەرۆککۆماری ئەفریقای باشوور لە سەردەمی ئاپارتاید لە ساڵانی 1989 تا 1994). دێ کلەرک هەرچەندە زۆر کۆنسەرڤاتیڤ بوو و تەنانەت لە بۆتاش زیاتر، بەڵام خۆشبەختانە تێگەیشت کە هیچ ڕێگەیەکی نییە و ناکرێ قۆناخەکە بەرەو دواوە بگەڕێتەوە و تاکە ڕێگە ئەوەیە کە درێژە بە وتووێژ لەگەڵ ئەی ئێن سی و نێلسۆن ماندێلا بدات بۆ ئەوەی ڕێگەچارەیەکی ئاشتیانە بۆ کێشەی سەرەکیی ئافریقای باشوور ببینرێتەوە.

بەڵام لە لایەکی دیکەوە دەبینین ماوەی نزیکەی بیست ساڵە لە کۆلۆمبیا لە نێوان ڕێکخراوی فارک و دەوڵەت ناوە ناوە وتووێژ دەکرێ و تا ئێستا هیچی لێ شین نەبووەتەوە یان لە زۆربەی ئەو شوێنانەی لە نێوان حکومەت و نەیارانی چەکداردا وتوێژ هاتۆتە ئاراوە، پڕۆڤاکاسیۆنی جۆراوجۆر ڕوویان داوە، گەلۆ ئێوە لە ئەفریقای باشوور ڕووبەرووی ئاستەنگ و چەڵەمەیەک بۆ بە لاڕێ دابردنی پرۆسەکە دەبوونەوە؟
 بەڵێ. کاتێ کە وتووێژەکان دەستیان پێکرد، هاوکات کۆمەڵێ کێشە و گرفتیش هاتە ئاراوە. گرووپە کۆنسێرڤاتیڤەکان کە دژی وتووێژ بوون، بە ئاژاوە و کێشەنانەوە هەوڵیان دەدا پرۆسەکە لاڕێ بکەن. خەڵکێکی زۆر دەکوژران. ئەوان هەندێ کەسانیان هان دەدا بۆ ئەوەی لە چەند شارێک هێرش بکەنە سەر خەڵک. ئەوە بوو ماندێلا کە بینی هەندێ لایەنی ناو دەوڵەت هەوڵی سابۆتاژکردنی پرۆسەکە دەدەن، وتووێژەکانی ڕاگرت و بە «دێ کلەرک»ی گوت کە دەبێ سەرەتا ئەوە توندوتیژییانە لە دژی خەڵک کۆتایی پێ بهێنرێت. دێ کلەرک کەسێکی لە کۆمیسیۆنی دادوەری بۆ تاوتوێکردنی مەسەلەکە ڕاسپارد. ئەو کەسەش لە ڕاپۆرتێکدا کە ئامادەی کردبوو ئاماژەی بەوە کرد کە 23 ئەفسەری پلەبەرزی ناو سوپا لە پشت ئەو هێرشانەوەن و دەیانەوێ پڕۆسەی گفتوگۆکان لەبار ببەن. دێ کلەرک ئەو 23 ئەفسەرەی سوپای لەسەر کار لابرد. ئەوە بوو ئیتر ماندێلاش گەڕایەوە سەر مێزی گفوگۆکان. ئەمە بووە هۆی ئەوەی هەر دوو پارتی لایەنگری ئاپارتایدیش بە تەواوی پەیوەستی پڕۆسەکە بن. بە واتایەکی تر هێزەکانی لایەنگری ئاپارتاید و هێزە ئازادیخوازەکان هاتنە سەر ئەو قەناعەتەی کە پێویستە کێشەکە لە ڕێگەی سیاسییەوە و بە زووترین کات چارەسەر بکرێت. چونکە کەسانێک لە هەوڵی ئەوەدا بوون پرۆسەکە تێک بدەن. بەڵام پێش ئەوەی ئەو لایەنە سیاسییانە بێنە ناو پڕۆسەکەوە، هەندێ لایەنی سپی پێستی کۆنسەرڤاتیڤ، یەکێ لە ڕێبەرە هەرە کاریزماکانی کەی ئێن سی واتە «کریس هانی»یان تیرۆر کرد.(کریس هانی (1942-1993) سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی ئەفریقای باشوور و هاوکات سەرۆکی باڵی سەربازیی «کۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقا»، ئەی ئێن سی. کریس هانی لە دژبەرە هەرە سەرسەختەکانی ڕژێمی ئاپارتاید بوو کە لە 10ی ئەپڕیل/نیسانی 1993 لە بەردەم ماڵەکەی تیرۆر کرا.) ئەو لەو کەسانە بوو کە ئەگەر بمایە لەوانە بوو دوای ماندێلا ببێتە سەرۆککۆماری داهاتووی وڵات. بە هۆی تیرۆری ناوبراوەوە ترس و نیگەرانی بە نیسبەت بە ئاکام نەگەیشتنی پڕۆسەکەوە و ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕێکی ناوخۆیی باڵی بەسەر وڵاتدا کێشا.

ئەو تیرۆە پاش دەسپێکردنەوەی وتووێژەکان بوو؟
بەڵێ. تیرۆری کریس هانی دوای ئەوەی وتووێژەکان جارێکی تر دەستیان پێ کردەوە ڕوویدا. ساڵی 1993 بوو.

ئەمە هەر ئەو کەسە بوو کە لە پاریس تیرۆر کرا؟
 نا. کریس هانی یەکێ لە سەرکردەکانی کەی ئێن سی بوو کە لە ناوخۆی وڵات تیرۆر کرا.

دوای ئەو تیرۆرە چ ڕووی دا؟
دواتر ماندێلا هاتە سەر تەلەفزیۆن و بە لایەنگرانی گوت کە دان بەخۆیاندا بگرن. چونکە بەهەر حاڵ سەرکردەیەکی کەی ئێن سی کوژرابوو و ئەمە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر خەڵک دانابوو. خۆشبەختانە خەڵک بە دەنگ بانگەوازی ماندێلاوە هاتن و بەم شێوە مەترسیی شەڕی ناوخۆیی دوور کەوتەوە. دوای ئەوە درێژە بە وتووێژەکان درا وهەردوولا گەیشتن بە ڕێگەچارەیەکی سیاسی کە دوایی، دانانی دەستوورێکی دێمۆکراتیک و حکومەتێکی نیشتمانی لێ کەوتەوە و لە ئاکامدا لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1994 ئەی ئێن سی دوو لە سێی دەنگەکانی بەدەست هێنا و دەسەڵاتی گرتە دەست. ئەوە یەکەم هەڵبژاردن لە ئەفریقای باشوور بوو کە خەڵکانی ڕەش و سپی پێکەوە تێیدا بەشدار دەبوون.

کەواتە ئەفریقای باشوور بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەو پرۆڤاکاسیۆنانە هەوڵی داوە و وەک هەنگاوێک، ژمارەیەکی بەرچاو لەو ژەنەڕاڵانەی لەسەر کار لابردووە. بە ڕای ئێوە پێویست ناکا تورکیاش هەنگاوی لەو شێوەیە بهاوێ و هەوڵ بدا بۆ ئاشکراکردنی دەستەکانی پشت پەردە؟ بۆ نموونە لە دوای تیرۆری سەکینە جانسز و هاوڕێیانی لە پاریس، ئاخۆ پێویست نەبوو هەڵوێستێکی جوداتری نواندبا؟
دیارە تیرۆری ئەو سێ چالاکوانە کوردە لە پاریس، بە ماوەیەکی کورت دوای دەست پێکردنی گفتوگۆکان، نیشانی دەدات کە جارێکی تریش لایەنێک کە ئەگەری ئەوە هەیە سەر بە هێزە ئەمنییەکانی تورکیا بێت، دەیەوێ پڕۆسەکە لەبار ببات. ئێستا کەسێک لەسەر ئەو تیرۆرە قۆڵبەست کراوە و دەگوترێ کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ هێزە ئەمنییەکانی تورکیا هەبووە. دیارە لێکۆڵینەوەکان لەمبارەیەوە بەردەوامە، بەڵام مەسەلەی سەرەکی دەرەنجامی ئەو لێکۆڵینەوانەیە و [دەرکەوتنی] ئەوەی کە کێ یان چ لایەنێک لە پشتی ئەم کوشتارەوەیە. ئێستاکە ئەوان کەسێکیان گرتووە کە پەیوەندی بەو ڕووداوەوە هەبووە. کەواتە ئاشکراکردنی ئەوەی کە کێ لە پشتی ئەو ڕووداوەیە نابێ کارێکی هێندە ئەستەم بێت. وەکوو دۆسیەیەکی دادوەری ئەوان ئەو کەسەیان دیتۆتەوە کە دەستی لە ڕووداوەکەدا هەبووە بەڵام هێشتا هیچ شتێک لەبارەی ئەوەی کێ پەرپرسیارە لە ناردنی ئەم کەسە بۆ کوشتنی ئەو چالاکوانە کوردانە لە پاریس، ئاشکرا نەکراوە. هەر لە ڕووداوێکی هاوشێوەی تیرۆری ئەو سێ ژنە کوردە چالاکوانە، لە ساڵی 1988یش بەرپرسی نووسینگەی نوێنەرایەتیی «ئەی ئێن سی» لە پاریس تیرۆر کرا. ئەویش کاتێ کە بە نیاز بوو بچێتە ناو ئۆفیسی ئەی ئێن سی لە لایەن کەس یان کەسانێکی نەناسراوەوە کوژرا. بەداخەوە کەس سەبارەت بەو کەیسە نەگیرا. هەرچەندە گومان لەسەر ئەندامێکی هێزە ئەمنییەکانی ڕژێمی ئاپارتاید هەبوو و ئەی ئێن سی ناوەکەشی دایە دەسەڵاتدارانی فەرەنسا، بەڵام نەگیرا و تا ئێستاش کەس نازانێ کە بۆچی دەسەڵاتی فەڕەنسی لێکۆڵینەوەی تەواوی لەوبارەوە نەکرد.

واتە ئەویش ژنە سیاستوانێکی ئەندامی کەی ئێن سی بوو؟
بەڵێ. بەرپرسێکی ژن بوو و ناوی «داولسی سێپتەمبر» بوو (داولسی ئێڤۆن سێپتەمبەر (1935-1988): ژنە چالاکوانی سیاسیی ئەفریقای باشوور و نوێنەری کۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقا، ئەی ئێن سی، لە فەرەنسا کە ڕێکەوتی 29ی مارس/ئاداری 1988 لە بەردەم ئۆفیسی نوێنەرایەتی ئەی ئێن سی لە پاریس تیرۆر کرا…تا ئێستا بکوژ یان بکوژەکانی داوڵسی سێپتەمبەر دیار نین). ئەویش بە شێوازێکی تەواو هاوشێوەی[ تیرۆری ئەم دواییەی پاریس] کوژرا. هەڵەبەت سەبارەت بە کەیسی ئەم سێ ژنە چالاکوانە کوردە وەک دەبینین کەسێک گیراوە، بەڵام تا ئێستا هیچ شتێک نازانرێ لەبارەی ئەوەی کە داخۆ لێکۆڵینەوەکانی دەوڵەتی تورکیا یان دەسەڵاتی فەڕەنسی دەریان خستووە کە کێ لە پشتی ناردنی ئەو کەسەوە بووە یان نا.

لەم ماوەیەدا هاوکات لەگەڵ دانوستاندکان هەندێ کۆنفڕانسیش لە وڵاتانی ئەوروپایی سەبارەت بە پرسی کورد لە تورکیا و بە تایبەت ئەم قۆناخەی ئێستا بەستراوە کە کۆنفڕانسی ئەم دواییەی «بێڕن» لە سویسرا دوایین نموونەیەتی کە ئێوەش بەشداریتان تێدا کرد . کۆنفڕانسەکەی بێرن لە ژێرناوی «رۆڵی وڵاتانی سەربەخۆ لە چارەسەری پرسی کورددا» بەڕێوە چوو. ڕات لەبارەی ئەوەی کە لایەنێک یان وڵاتێکی دیکەش بچێتە ناو وتووێژەکانەوە چییە؟ بە واتایەکی تر پێت باشە کە ئەم وتووێژانە دوو لایەنە بەڕێوە بچێت یان باشتر وایە وڵات یان لایەنێکی دیکەش وەک ناوبژیوان بەشدار بێت؟
دیارە ئەمە بۆ خودی پڕۆسەکە دەگەڕێتەوە. من پێموایە کە لە هەنگاوی یەکەمدا پێویستە هەردوولا پابەندیی خۆیان نیشان بدەن بەوەی کە دەیانەوێ کێشەکە بە ڕێگەی سیاسی چارەسەر بکەن. لە هەنگاوی دووەمدا پێویستە کەشێکی لەبار بێتە ئاراوە، واتە حکومەتی تورکیا کەشێکی لەبار بڕەخسێنێ بۆ ئەوەی بتوانن ڕێگەچارەیەکی سیاسی بۆ کێشەکە بدۆزنەوە. بۆ ئەمەش پێویستە هەر چەشنە قەدەغەی یاسایی لەسەر گشت ئەو ڕێکخراوانەی لە ڕابردوودا قەدەغە کراون، هەڵبگیرێت و بەم شێوە ئەوانیش دەتوانن لە پڕۆسەکەدا بەشدار بن. هەروەها پێویستە هەموو ئەو سەرکردانەی کە قەدەغەیان لەسەرە ئازاد بکرێن بۆ ئەوەی بەشداری بکەن.

وەک هەنگاوی سەرەتایی باس لەمانە دەکەی؟
بەڵێ. پێش ئەوەی گفتوگۆکان دەست پێ بکات. هەڵبەت دەتوانن لەبارەی ئەوەی کە ئەم هەنگاوانە چۆن بهاوێژرین، وتووێژ بکەن. بەڵام بە هەرحاڵ پێش ئەوەی گفتوگۆکان دەست پێ بکەن، پێویستە کەشێکی لەبار بۆ ئەو مەبەستە بخوڵقێنن. دواتر پێویستە گشت ئەو کەسانەی لە دەرەوەن ڕێگەیان پێ بدرێت بگەڕێنەوە وڵات. هەروەها دەبێ جێگەی ئەو کەسانەش کە لە باڵی سەربازیی بزوتنەوەکەدا جێیان گرتووە، دیاری بکرێت. دەبێ ئەو کەسانەش بخرێنە ناو پڕۆسەکەوە. حیساباتیک کە ئەم باڵەی لەبەرچاو نەگرتبێت ناگاتە چارەسەرییەکی ئاشتیانە. چونکە ئەوان وەک باڵی سەربازی دەتوانن درێژە بە چالاکییەکانیان بدەن. کەواتە دەبێ ئەوانیش پەلکێشی ناو پڕۆسەکە بکرێن و دەبێ قسە لەسەر ئەوەش بکرێت کە گەلۆ چارەنووسی ئەم خەڵکەی ناو باڵی سەربازی چی بەسەر دێت. چونکە هەندێکیان زۆربەی تەمەنی گەنجێتییان لە ناو باڵی سەربازیی بزووتنەوەکەدا بوون و هیچ شارەزاییەکی دیکەیان نییە. کەواتە دەبێ بەرنامە بۆ گەڕانەوەی ئەوانە بۆ ناو کۆمەڵگە دابنرێت. تۆ ناتوانی بەوان بڵێێ دەبێ وڵات بەجێ بهێڵن چونکە لەو حاڵەتەدا تۆ لە باتی ئەوەی کێشەکە چارەسەر بکەیت ئاڵۆزتری دەکەیت. لە ئەفریقای باشوور کێشەکە بەم شێوەیە چارەسەر کرا. واتە کەشێکی لەبار هاتە ئاراوە بۆ ئەوەی هەموو لایەنەکان لە پڕۆسەکەدا بەشداری بکەن، هەر بۆیە ئەو پڕۆسەیە زۆر سەرکەوتوو بوو. چونکە کەسانێکی زۆر دەیانویست بەشدار بن و بە تایبەت چاوەڕوانی ئەوە بوون داوایان لێ بکرێت بێنە ناو پڕۆسەکەوە و دوای ئەوەی ئەوانیش بەشدار بوون، قۆناخی کۆتایی دانوستانەکان دەستی پێکرد کە لە ئاکامدا داڕشتنی دەستوورێکی دێموکراتیکی لێ کەوتەوە. ئەو پڕۆسەیە دوو ساڵی خایاند و دواتر دەستوورێکی کاتی لە لایەن پارتەکانی ناو پەرلەمانەوە [پەرلەمانی سەردەمی ئاپارتاید] داڕێژرا و بە پێی ئەو دەستوورە کاتییە هەڵبژاردنی گشتی بەرێوە چوو کە بووە هۆی ئەوەی ئەی ئێن سی بێتە سەر دەسەڵات و دواتر لە هەڵبژاردنێکی دیکەدا ماندێلا وەک سەرۆککۆمار هەڵبژێردرا و دێ کلەرکیش بوو بە جێگری سەرۆککۆمار. حکومەتێکی هاوبەندیی نیشتمانی پێکهێنرا و هەردووکیان پێکەوە وڵاتیان بەڕێوە دەبرد تا ئەوەی کە ئەنجوومەنی داڕشتنی دەستووری هەمیشەیی ئاوا بوو و دەستووری هەمیشەیی لە پڕۆسەیەکی دێموکراتیکدا و لە لایەن ئەو ئەنجوومەنەوە کە نوێنەرانی هەموو لایەنەکانی لە خۆ گرتبوو ئامادە کرا. ئەوە بوو کە لە ساڵی 1996 دەستوورەکە ئامادە بوو.

ئەو حکومەتە یەکگرتووە چەند ساڵ بەردەوام بوو؟
نزیکەی سێ ساڵ.

باشە پارت یان لایەنێکی سێیەم هەبوو کە لەم ناوەدا ڕۆڵی ناوبژیوان بگێڕێت؟
بەڵێ. بۆ نموونە کاتێ ماندێلا وتووێژەکانی هەڵپەسارد، کۆمیتەیەکی ئاشتی بە مەبەستی لابردنی هەموو ئەو کۆسپانەی ببوونە هۆی ڕاوەستانی وتووێژەکان دامەزرا و پێموایە ئەو کۆمیتەی ئاشتییە لە هەر شوێنێک دژایەتیی پڕۆسەکە بکرایە هەوڵێ پووچەڵکردنەوەی دەدا و لە ڕاستیدا بە مەبەستی پووچەڵکردنەوەی ئەو دژایەتییانەی کە لە لایەن سوپاوە و یان لە لایەن ئەو هێزانەوە کە دەهاتنە ئاراوە، دامەزرابوو. هەڵبەت لە ڕاستیدا زۆربەی هەرە زۆری کێشەکان لە خودی پارتە سیاسییەکانەوە سەرچاوەی دەگرت، چونکە هەموویان لە هەوڵی ئەوەدا بوون کێشەکە بە زووترین کات و بەو جۆرەی کە خۆیان دەیانەوێ چارەسەر بکرێت.

چ لە مەسەلەی ئافریقای باشوور و چ لە زۆر مەسەلەی هاوشێوەی دیکەدا بە پێی نۆرمە نێونەتەوەییەکان ئەوانەی لە ژێر گوشاری حکومەتەکاندا درێژە بە خەبات دەدەن نابێ بە تەنیا بهێڵدرێنەوە و دەبێ پشتگیریان لێ بکرێ. بەڵام وەک دەزانن چەمکی «شەڕوانی ئازادی» بە تایبەت ئێستاکە چەمکێکی زۆر لێڵ و ئاڵۆزە و دەتوانین بڵێین کە ئاڵۆزیان کردووە. ئێوە تەمەنێکی دوور و درێژ لە پەیوەندیی بەم مەسەلەوە خەباتتان کردووە. بە پێی ئەزموونی خۆتان لەمبارەوە چی دەڵێن؟ بە تایبەت سەبارەت بە خەباتی کوردان چونکە وەک دەبینن هەژمارێکی زۆر کەم لە وڵاتانی دنیا پشتگیری ئەم خەباتە دەکەن.
لە ئەفریقای باشوور کاتێ کە لە ساڵانی دەیەی 1960 ئەی ئێن سی و پارتی کۆمۆنیست و «پی ئەی سی» و باقی بزووتنەوە ئازادیخوازەکان لە لایەن حکومەتی ئاپارتایدەوە قەدەخە کران، [ئەو پارتانە] چوونە دەرەوە و ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردەکانیان گیران و خرانە زیندان. ئەو سەردەمە سەردەمێکی ئێجگار دژوار بوو بۆ ئەی ئێن سی. چونکە وڵاتانی ڕۆژئاوا وەکوو ڕێکخراوەیەکی تیرۆریستی دەیناساند و ماندێلاشیان پێ کەسێکی تیرۆریست بوو و لە لایەن کۆمەڵگەی نێوەدەوڵەتییەوە زۆر بە دەگمەن پشتگیری دەکرا. پێموایە دوای ئەوەی کە حکومەتی ئاپارتاید دەستی کرد بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانە یاسایی و هێمنانەکان، ئیتر وردە وردە مەسەلەکە گۆڕدرا و لە میانەی ئەو سەرکوتانەدا ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵک و هەژمارێکی زۆر منداڵیش کوژران. چونکە دەوڵەت بۆ نموونە گەرەکی بوو زمانی «ئەفریکانس» لە قوتابخانەکاندا بسەپێنێ و قوتابییەکانیش لە دژی ئەمە ڕادەوەستان و دەکەوتنە بەر پەلامار. گەشتیارەکان دەهاتن و دەیانبینی کە پۆلیس تەقە لە منداڵانی ناو قوتابخانە دەکات و ئەمەش هەرایەکی نێونەتەوەیی دروست دەکرد و دەگوترا کە ڕژێمی ئاپارتاید منداڵان دەکوژێت. ئەوە بوو دواتر سەرکردە ئاینییەکان لە [گۆشە و کەناری] جیهان دەنگی ناڕەزایەتییان هەڵبڕی و گوشاریان هێنا. هەروەها کۆڕ و ئەنجوومەنە نێونەتەوەییەکان دەستیان کرد بە گوشار خستنە سەر دەوڵەتان بۆ ئەوەی بە شێوەیەک پێش بەو کردەوانەی ڕژێمی ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور بگرن. دواتریش ئەی ئێن سی کەوتەخۆ و هەوڵی دا ڕاستەخۆ لەگەڵ خەڵک لەو وڵاتانە قسە بکات، چونکە هیوایەک بە دەوڵەتەکان بە هۆی پەیوەندیی بازرگانیان لەگەڵ ڕژێمی ئاپارتاید نەمابوو. بۆ نموونە لە ساڵانی دەیەی 1980دا ڕۆناڵد ڕەیگان و مارگارێت تاچێر ڕژێمی ئاپارتایدیان ساپۆرت دەکرد. هەڵبەت نەک ئەوەی پشتگیریی سیاسەتەکانی ئاپارتاید بکەن. بەڵکوو زیاتر بەو مانایە کە پەیوەندیی بازرگانییان لەگەڵی هەبوو و دیارە ئەمەش واتە بایەخدان بەو ڕژێمە. لەو کاتەدا خەڵکی[ی سەر شەقام لە] وڵاتانی وەک ئەمریکا و بەریتانیا دەستیان کرد بە ناڕەزایەتی دەربڕین لە بەرامبەر ئاپارتاید] و بزاوێکی دژە ئاپارتایدیان دەست پێ کرد کە لە ئاکامدا ئەو دەوڵەتانەی ناچار کرد بە سیاستەکانیاندا بچنەوە. ئەوە بوو مارگارێت تاچێر و ڕۆناڵد ڕەیگان گوشاریان هێنا بۆ دەوڵەتی ئاپارتاید و گەمارۆیان خستە سەری تا لە ئاکامدا ئەو گوشارانە ڕژێمی ئاپارتایدی بەو قەناعەتە گەیاند کە ئیتر کاتی ئەوە هاتووە بۆ چارەسەرێکی ئاشتییانە بۆ کێشەکە بگەڕێت.
بەڵام سەبارەت بە کێشەی کورد لە تورکیا، ئەم مەسەلەیە زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ پەرەسەندنەکانی ناوچەکە و پەیوەندیی بەوەوە هەیە چ ئاڵوگۆڕێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوو دەدات و ئەم فاکتەرانە چین کە گوشار دەهێنێتە سەر لایەنە سیاسییەکان بۆ ئەوەی بە دوای ڕێگەچارەیەکی سیاسیدا بگەڕێن.

وەک دەزانین چواردە ساڵ پێش ئۆجالان لە کێنیا گیرا. دەگوترێ کە لەوێوە بەنیاز بووە بێتە ئەفریقای باشوور. بە بڕوای ئێوە ئەگەر نەگیرابا و بگەیشتایەتە ئەفریقای باشوور چۆن دەبوو؟ چ ڕووی دەدا؟
بە دڵنیاییەوە پەنابەرێتیی سیاسی وەردەگرت. چونکە بە هەر حاڵ باشترین ڕێگە ئەوە بوو. لانیکەم لە بەرامبەر ئەو هێزانەی کە بە دوای لەناوبردن یان ڕفاندنی بۆ تورکیا بوون دەپارێزرا.

نیکۆلا بووڤێی لە کوردستان

نیکۆلا بووڤێی، شاعیر، فۆتۆگرافەر، نووسەر و گەڕیدەی سوییسی سەفەرێکی دوور و درێژ و سەرنج راکێشی لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئەوروپاوە دەست پێکردوە و لە ژاپۆن کۆتایی پێ هێناوە. دوو سێ سەفەرنامەیەکی نووسیوە کە یەکیان سەفەری وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا تا ئەفغانستان و هیند دەگرێتە خۆ و لە تەورێزەوە رێگەی بۆ شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش شۆڕ کردۆتەوە. حاڵ و هەوای ئەو کاتی مەهابادی (١٩٥٤) زۆر بە وردی نوسیوەتەوە. ئەو کتێبەی کە باسی گەشتەکەی بۆ مەهاباد دەکا، ناوی "رێوشوێنی دنیا"یە. بێجگە لەو سەفەرنامانە کۆمەڵێک وێنە، نامە و شیعری سەبارەت بە کورد هەیە کە لە بەرهەمەکانی تریدا چاپ کراون.

نیکۆلا بووڤیێ (١٩٩٨ - ١٩٢٩)

نیکۆلا بووڤیێ لە مەهاباد

کوردستان - ١٩٥٤

کوردستان ١٩٥٤

نەخشەڕێی نیکۆلا بووڤیێ

ئاگۆتا کریستۆف، خوێندکاری ئەنیستیتۆی زمان و شارستانییەتی فەرەنسی

 ئاگۆتا کریستۆف، ژنەنووسەری بە ڕەچەڵەک هەنگاری یەکێکە لەو کەسایەتییە ناودارانەی لە ئەنیستیتۆی زمان و شارستانییەتی فەرەنسی (ILCF) خوێندوویانە. کە ئاگۆتا بە کچۆڵە تەمەن چەند مانگەکەی نێو باوەشییەوە هاتە نۆشاتێل، لە وڵاتەکەی ڕای کردبوو کە لە لایەن هێزەکانی سۆڤیەتەوە داگیر کرابوو. ئەوکات تەنانەت وشەیەکی فەرەنسی نەزانیوە. پاش دوو ساڵ خوێندن لە ئەنیستیتۆ، ئەودەم ناوی سیمیناری فەرەنسیی مۆدێڕن بۆ بێگانەکان بوو، نەک هەر توانی بە فەرەنسی بخوێنێتەوە، بەڵکوو پێشی نووسی. سەرەکیی ترین بەرهەمە نووسراوەکانی بە زمانی مۆلییەر ئافراندووە، بۆ نموونە  سێ ڕۆمانە ناسراوەکەی کە ئەویان لە ئاستی جیهانیدا بەناوبانگ کردووە، ئەو سێ ڕۆمانە بریتیین لە: دەفتەری گەورە (١٩٨٦)، بەڵگە (١٩٨٨) و سێهەم درۆ (١٩٩١). لە کتێبی نەخوێندەواردا کە ژیاننامەی خودی خۆیەتی، کریستۆف باس لە هاتنی بۆ ئەنیستیۆ و پەیوەندیی لەگەڵ زمانی فەرەنسیدا دەکات:
"لە تەمەنی بیست و شەش ساڵیدا، ناوی خۆمم بۆ کۆرسی هاوینەی زانکۆی نۆشاتێل تۆمار کرد، بۆ ئەوەی فێری خوێندنەوە بم. کۆرسی زمانی فەرەنسی بە مەبەستی ئامادەکردنی خوێندکارە بیانییەکان. لەوێ خوێندکاری ئەمریکی، ئاڵمانی، ژاپۆنی و سوییسی-ئاڵمانی بەدی دەکرێن. تاقیکردنەوە بۆ بەشداری لەو کۆرسە، بە شێوەی نووسینە. من زۆر خراپم، دەچمە پۆلی ناشارەزاکان.
پاش چەند وانەیەک، مامۆستا پێم دەڵێ:
- ئێوە زۆر باش بە فەرەنسی قسە دەکەن، بۆچی لە پۆلی سەرەتاییەکان دان؟
پێی دەڵێم:
- خوێندنەوە و نووسین نازانم. نەخوێندەوارم.
پێدەکەنێ:
- با بزانین چۆن دەبێ.
دوو ساڵ دواتر، بڕوانامەی خوێندنی فەرەنسی و بڕوانامەی ڕێزلێنان وەردەگرم.
(...)
دەزانم هیچکات زمانی فەرەنسی وەک ئەو نووسەرە فەرەنسییانە نانووسم کە بەو زمانە لەدایک دەبن، بەڵام بە پێی توانام دەنووسم، باشتر لەوەی لە توانام دایە.
من ئەم زمانەم هەڵنەبژاردوە. بە جۆرێک لە جۆرەکان، بە هەڵکەوت، بە گوێرەی هەلومەرج بەسەرمدا سەپا.
من ناچارم بە فەرەنسی بنووسم. ئەمە جۆرێک ململانێیە.
ململانێی نەخوێندەوارێک."

وەرگێڕانی ئەدەبیاتی نۆشاتێل لەلایەن خوێندکارانی ئەنیستیتۆوە
ئەو کچ و کوڕانەی لە ئەنیستیتۆ دەخوێنن، دەبنە باشترین باڵوێزەکانی سویسرا و کانتۆنەکەمان. ئەمەش بەڵگە:

سیانەی دوانەکان، شاکاری ئاگۆتا کریستۆف، کە لە توێی سێ ڕۆماندا بەسەرهاتی دوو برا بە ناوەکانی کلاوس و لووکاس دەگێڕێتەوە، دوو برا کە هەوڵ دەدەن لە وڵاتێکی وێرانبوو بە شەڕ زیندوو بمێننەوە، لە لایەن سەلاحەدین بایەزیدی کوردێکی ئێرانی بۆ سەر زمانی کوردی وەرگێڕدراون، ئەو خوێندکارە لە کاتی هاتنی بۆ وانەکانی ئەنیستیتۆی فەرهەنگ و زمانی فەرەنسی ئەم نووسەرە بەڕەچەڵەک هەنگارییەی ناسیوە.

ساڵی ٢٠٠٥یش، کچە خوێندکارێکی کۆرسی هاوینە بە ناوی ژوولیەتا مۆلێئانوو بۆ یەکەمجار "باشترین بیرۆکەکانی کوشتارگا"ی (٢٠٠٢) ژان بێرنارد ڤییێمی بۆ سەر زمانی ڕۆمانی وەرگێڕابوو.

سەرچاوە:
بڵاوکراوەی uninews، گۆڤاری نێوخۆیی زانکۆی نۆشاتێل، ژمارە ٤٤، ژانوییەی ٢٠١٧

چیرۆکی دوورگە نەناسراوەکە

ناوی کتێب: چیرۆکی دوورگە نەناسراوەکە
نووسەر: ژۆزێ ساراماگۆ
وەرگێڕ: سەلاحەدین بایەزیدی
بابەت: تازەلاوان
نۆرەی چاپ : یه‌که‌م
نرخ: 5000 تمه‌ن (2000 دینار)
ژمارەی لاپەڕە: 48
ساڵی چاپ: 1395 (2016)
ISBN:  978-600-7748-71-8‬
چاپەمەنی مانگ

"رەنگە پێت وابێ بە سواری ماینی گوێ لەق هەڵاتم"

 

Wêne: Gabriel Hill

فۆتۆگرافەرێکی سویسری وێنەی دەیان پەنابەری لەگەڵ ئەو دوایین شتە هەڵگرتۆتەوە کە بەر لە جێهێشتی وڵاتەکەیان توانیویانە لە تەک خۆیاندا بیبەن.

ڕۆژنامەی "لۆ ماتەن"ی سویسری وتوێژی لەگەڵ چەند شارۆمەندێکی ئەم وڵاتە کردووە و لێی پرسیون، ئەگەر ئێوە ناچار بن لە وڵاتەکەتان هەڵێن، چ لەگەڵ خۆتان دەبەن، وەڵامەکان مایەی سەرسووڕمانن، ژنێک دەڵێ پشیلەکەم، یەکی تر دەڵێ بووکەڵەکەم و دکتۆرێك دەڵێ پاسپۆرتەکەم، چونکە پاسپۆرتی سویسرا لە هەموو گۆشە و کەلێنێکی ئەم دونیایە بە هانامەوە دێ.

خودی ڕۆژنامەکە بەو ئاکامە دەگا کە ئەوان ناتوانن لە قووڵایی پرسیارەکە بگەن، ناتوانن جیهانی پەنابەرێک دەرک بکەن، پاسپۆرت و پشیلە لە کوێ و ئەو شتەی کە لە دوایین ساتەکانی هەڵاتندا هەڵیدەگری و بیری لێ دەکەیتەوە لە کوێ. ئەوان بە ڕاستیش پێیان وایە پەنابەرێک "بە سواری ماینی گوێ لەق" هەڵاتووە.

ئەحمەد وەک زۆر پەنابەری دیکە کوتەکاغەزێکی بە ژمارە تەلەفۆنێکەوە هەڵگرتووە. تەمەن ٢٣ ساڵ و ئەریتری و ٢٠١٣ لە وڵاتەکەی هەڵاتووە. لە سەر ئەو کوتە کاغەزە ژمارە تەلەفۆنی ماڵەوەی نووسیوە بۆ ئەوەی کە گەیشتە ئیتالیا تەلەفۆنیان بۆ بکا. ژمارە تەلەفۆنەکەش لەگەڵ جلەکانی کەوتووەتە نێو دەریاوە.

ئاسلی ئەردۆغان، کچە ئاگرینەکە

ڕۆژنامەی Le Temps
لە فەرەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی
 
ئاسلی ئەردۆغانی نووسەر کە لە مانگی ئابەوە، لە چوارچێوەی هەڵمەتی گرتنی ڕۆشنبیران لە تورکیا، خرابووە گرتووخانەوە، ڕۆژی ٢٩ی دێسەمبەری ٢٠١٦ بە شێوەیەکی کاتی ڕزگار کرا. ئەو وتار و گۆشانەی بە نرخی گرتنی تەواو بوون، بە زمانی فەرەنسیش چاپ و بڵاو بوونەتەوە.
لە وێنەکاندا، ڕووخساری تەڕە. ڕۆژی ٢٩ی دێسەمبەری ڕابردوو، لە ئەستەنبوڵ باران بەخوڕ دەباری. بەڵام ئاسلی ئەردۆغان لە ژێر با و بووراندا تیشک داوێ. ئەم ژنەنووسەرە پاش ١٣٦ ڕۆژ مانەوە لە گرتووخانەی ژنانی باکرکۆی، لە گرتووخانە دێتە دەر. ئازادییەکی کاتی لە ژێر چاودێریی دادوەر و ڕێگەنەدان بە دەرکەوتنی لە خاکی تورکیا. ئەو هێشتاش مەترسیی زیندانی هەتاهەتایی لە سەرە. ئاسلی ئەردۆغان، نووسەری چوار ڕۆمان، کە لە فەرەنسا لە لایەن وەشانخانەی "ئاکت سوود"وە چاپ کراون و لە زۆر وڵاتان وەرگێڕدراون، هەر لە دەسپێکی نەوەدەکانەوە گۆشەنووسی ڕۆژنامە جۆراوجۆرەکانی پایتەختە. بە مژارێکی نەگۆڕ: لاڕێ نەبوون لەو باسانەی دەبنە مایەی تووڕەیی، بۆ نموونە پێشێلکردنی مافی مرۆڤی کەمینەکان.
ئەم ساڵانەی دوایی، بە شێوەیەکی ڕێکوپێک گۆشەوتاری بۆ ڕۆژنامەی لایەنگری کوردەکان ئوزگوور گویندەم (ڕۆژەڤی ئازاد) نووسیوە، وەک هەمیشە بە زمانێکی تا بڵێی ئەدەبی و تایبەت لەم نووسینانەدا هەموو شێوازەکانی توندوتیژی مەحکووم کردووە و ستایشی ئاشتی نێوان تورکەکان و کوردەکانی کردووە. ئەم دەقانە بوونە هۆی ئەوەی لە وڵاتەکەی، شەوی ١٦ لە سەر ١٧ی ئاب، بە تۆمەتی "پڕوپاگەندە بە قازانجی ڕێکخراوێکی تیرۆریست"، دیارە مەبەست لێی پەکەکە، پارتی کرێکارانی کوردستانە، هەروەها "ئەندامێتیی ڕێکخراوێکی تیرۆریستی" و "وروژاندنی بشێوی" قۆڵبەست کرا. ئەم دەقانە ئێستا بە فەرەنسی و لە ژێر سەردێڕی "چیتر بێدەنگیش هی تۆ نییە" (وەشانخانەی ئاکت سوود) چاپ و بڵاو بوونەتەوە.

پەلاماری پۆلیس 
ئەم گرتنە بەشێک بوو لە شەپۆلێکی گەورەی سەرکوت و پاکتاو کە لە ١٥ی ژوییەوە، واتە دوای کودەتا ناسەرکەوتووەکەی بەشێک لە سوپا دژ بە دەسەڵات، بەڕێوە برا: ١٧٠ دامودەزگای میدیایی قەدەغە کراون، ١٣٠ ڕۆژنامەنووس گیراون، ٢٩ وەشانخانە داخراون، هەروەها بە دەیان هەزار کەس نانبڕاو کراون یان لە سوپا، میدیای گشتی، پۆلیس، دەزگای هەواڵگری و دادوەریی دەرکراون. 
ئاسلی ئەردۆغان چەند سەعاتێک پاش داخرانی ڕۆژنامەی ئوزگوور گوویندەم قۆڵبەست کرا. هەشت ئەندامی تری دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەکە لە ژێر چاودێری دان. پێنجی تر بەر لەوەی پۆلیس هەڵبکوتێتە سەریان، ڕایان کرد بۆ هەندەران. چوار کەسیش هاوکات لەگەڵ ئاسلی ئەردۆغان خرانە گرتووخانەوە. وەک نەجمیە ئالپای، زمانناس و تەمەن ٧١ ساڵ. ئەویش ٢٩ی دێسەمبەر بە شێوەیەکی کاتی سەربەست کرا. پڕۆسەی دادگایی کردنەکەیان ٢ی ژانوییە دەستی پێ کردەوە. دانیشتنی داهاتوو ڕۆژی ١٤ی مارس دەبێ.

پڕۆسەیەکی دوور و درێژ 
تەیموور محێدین، بەرپرسی بەشی "وێژەی تورکی" لە وەشانخانەی ئاکت سوود، پێی وایە مایەی گەشبینییە کاتێک ڕادەگەیەنرێ پڕۆسەکە زۆر دەخایەنێ. ئەمەش سەرەڕای جموجوڵی بەرفراوان و خورت لە ئەوروپا، لە فەرەنسا بە گشتی و لە سویسرا بە تایبەتی بە هەڵمەتی "بخوێنەوە بۆ ئەوەی ئازاد بێ" کە لە لایەن کۆمەڵەی نووسەرانی بەشی فەرەنسی زمانی سویسرا، ماڵی "ئێکلۆز" بە هاوبەشی ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی، لە نێوان ١ بۆ ٢٤ی دێسەمبەر، لە ژمارەیەکی زۆر لە کتێبفرۆشییەکان بەڕێوە برا و خەڵک بانگهێشت کران بۆ خوێندنەوەی دەقەکانی ئاسلی ئەردۆغان لە بەردەم جەماوەر. چالاکییەک کە هەموو ڕۆژانی پێنجشەممە لە سەعات ٦ەوە دەستی پێ دەکرد. تەیموور محێدین دەڵێ: "مرۆڤ دەبێ سی ساڵ بگەڕێتەوە دواوە تاکوو شاهیدی وەها هاوپشتییەک بۆ هونەرمەندێکی تورک بێ. من دەخاتەوە بیر چالاکییەکانی ڕزگارکردنی یەڵماز گونەی، دەرهێنەری فیلمی "ڕێگە" لە ساڵانی هەشتاکاندا."

بارهەڵگرە عەسکەرییەکە 
ساڵانی هەشتاکان لە تورکیا… ئەم ساڵانە وا بە ئاسانی تێ نەپەڕین. ئاسلی ئەردۆغان و نووسەرانی هاووەچەی کە کۆتایی ساڵانی شەستەکان و سەرەتای ساڵانی هەفتاکان چاویان بە ژیان هەڵێناوە، مناڵانی وەچەیەکی ونن، ئەم ڕۆشنبیر، نووسەر، مامۆستا و تێکۆشەرە چەپانە دوابەدوای کودەتای ١٢ی سێپتەمبەری ١٩٨٠ لەناو بران. باوکی ئاسلی ئەردۆغان، یەکێک لە بەرپرسە باڵاکانی سەندیکای خوێندکاران، وەک نزیکەی ٦٠٠٠٠٠ کەسی تر، ڕووبەڕووی ئەشکەنجە بۆوە. بیرەوەریی بارهەڵگری تەژی سەرباز کە خێرا دابەزین بۆ ئەوەی باوکی بگرن، لە پێش چاوی دایکە چاو بە گریانەکەی، لە کاتێکدا کە تەنیا چوار ساڵی تەمەن بوو، وەک پۆلوویەکی گەشاوە لە قووڵایی زاکیرەی ئاسلی ئەردۆغاندا ماوەتەوە. ئەشکەنجە، بوونەوەرەکان دەشکێنێ، هەروەها ژن و مێرد و بنەماڵەکانیش لێک دەکا. باوک توندوتیژی دژ بە خۆی و دژ بە بنەماڵەکەی وەرسووڕاند.
نووسەر خۆی گشت ئەمانەم لە قاوەخانەیەکی قەرەباڵغی ئەستەنبوڵ لە ساڵی ٢٠٠٩دا بۆ دەدرکێنێ. ئەو خەریکی نووسینی "بینای بەردین" بوو، کە ساڵی ٢٠١٣ چاپ و بڵاو بوویەوە، دەقێکی ئەفسووناوی، ئاوازی ژانی کەسایەتییەکی ژن کە مانەوەی لە گرتووخانە دێنێتەوە بیر و بە زمانێک نووسراوە کە دەتوانێ هەموو جۆرە غەم و کەسەرێکی لە وەسف نەهاتوو دەرببڕێ. ئاسلی ئەردۆغان پێی گوتین لە دۆخێکی نزیک بە پەیوەندیی لەگەڵ ڕۆح نووسیونی. ئێمەش هەستمان بەوە کرد چونکە لە چاوەکانیدا بریسکەی ساردی ئەم مۆتەکانە هەروا بەدی دەکران. ئەودەم، هێشتاکە ڕێگەی نەکەوتبووە گرتووخانە.

وێڵ و سەرگەردان لە ژنێڤ 
ئاسلی ئەردۆغان بەر لەوەی دەست بە نووسین بکا، فیزیازان بووە. یەکێک بووە لە ئەندامانی تیمێکی لاوی توێژەر کە بە تایبەت دەستچن کرابوو بۆ بۆزۆن هیگز و سێرن (ڕێکخراوی ئەوروپی بۆ توێژینەوەی ناووکی). دوو ساڵ لە ژنێڤ ژیاوە. لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا ڕووی کردووەتە ئەم شارە و پێی وا بووە تا کۆتایی شەو لەگەڵ خوێندکارە ئۆگرە دکتۆراکانی وەک خۆی دادەنیشن و مشتومڕ دەکەن. کەچی خەیاڵەکانی بێ ڕەحمانە تێک شکاون. یەکێک لە ژنانی دەگمەنی دەستەکە بووە، دەبوایە دەستەویەخەی خوو و خدەی پیاوانە، ململانێیەکی دژوار و تەنیایی ببێتەوە. بۆ ئەوەی خۆ ڕابگرێ، پاش کاری ڕۆژانەی، لە ماڵی خۆی بە درێژایی شەو نووسیویەتی. بەرهەمی ئەم شەونخوونییە "لالەنگی پەڕجووئاسا"یە، وێڵگەردییەکانی ژنێکی گەنجی نابینا لە نێو کۆڵانەکانی ژنێڤ، پڕ لە بیرەوەریی بەسەرهاتی خۆشەویستی نێوان "هارڤ" و "رۆن". نووسراوەیەکی دەسپێک بەڵام لەیاد نەچوو چونکە لێبڕاوبوونێکی ئاگرینی لە پشتە، بڕیاری ڕۆیشتن بۆ شوێنێکی ئازاربەخش.
ئاسلی ئەردۆغان لە گەڕانەوەیدا بۆ ئەستەنبول، لە زانکۆ دەبێتە یاریدەدەر. لەگەڵ "سۆکوونا" پەنابەرێکی ئەفریقی ئاشنا دەبێ. ئەم جووتە بوێرە ڕوو لە هەر شوێنێک دەکەن ڕووبەڕووی ڕەگەزپەرستی دەبنەوە. ئاسلی خەریکی لێکۆڵینەوە لە سەر هەلومەرجەکانی ژیانی گەلێک دەبێ کە ئەوکات بە شێوەیەکی بەرفراوان لە لایەن میدیاوە پشتگوێ خراوە. لەمبارەوە وتار و گۆشە بۆ گەلەک ڕۆژنامە دەنووسێ. پاشان خۆشەویستی تێکەڵ بە دۆسیەیەکی ماددە هۆشبەرەکان دەبێ. ئاسلی دەتوانێ وڵات جێ بهێڵێ: لە زانکۆی "ریۆ" هەوڵی تەواوکردنی دکتۆراکەی دەدا بەڵام سۆکوونا ناتوانی دوای بکەوێ. ئەو بۆ هەمیشە ون دەبێ بێ ئەوەی شوێنەوارێک لە دوای خۆی جێ بهێڵێ.

ژیانی گەرمێن
 ریۆ، دەبێتە هۆی لەدایکبوونی ڕۆمانێک بە ناوی "شاری عەبا سوور" کە ئاسلی ئەردۆغان لە ئاستی نێونەتەوەییدا دەناسێنێ. لەو گەورەشارەی بەرازیلدا ئاسلی بڕیار دەدا واز لە پیشە ئەکادیمییەکەی بێنێ و خۆی بۆ نووسین تەرخان بکا. بەڵام ڕۆمانەکە درەنگتر دێ، پاش ئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەستەنبوڵ، پاش تێپەڕبوونی ئەم دوو ساڵە خنکێنەر و تەنیاییە. "دەتگوت جۆرێک پێکگەیشتنە لە نێوان ئەو توندوتیژییەی بە مناڵی چێشتم، ئەوەی دایک و باوکم ژیان و ئەوەی لە ریۆ بینیم".
لەو کاتەوە ژیانی بە نووسین تێدەپەڕێنێ، فرەتر لە هەندەران و کەمتر لە تورکیا. ژیانێکی مەنفا جا بەرەو هەر کوێی بەرێ. "تەنیا لە نێو وشەکاندا هەست دەکەم لە ماڵی خۆمم." کتێبی "تەنانەت بێدەنگیش هی تۆ نییە"، پوختەیەکە لە ستایل و پابەندیی وی: گەڕانەوە لە ڕێگەی وشەکانەوە. شاعیرئاساش، ژیاندن و ژیاندنەوەی ئازارەکانی قوربانییەکان، بۆ ئەوەی دەستیان بۆ ڕادێرێ، لەو دیوی ترس و خۆفەوە. 

کڕنۆشی ڕنوو

سەلاحەدین بایەزیدی 

شاخی پشت کووڕ شەرم دایگرت
ویستی کڕنۆشت بۆ بەرێ
پێی وابوو وەک لەشی وشکت 
گەر دابێتەوە ناشکێ.

چیرۆکێکی پڕ فراز و نشێو

پاتریس فرانچێسکی

لە فەرەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی

"کە مەترسیی ڕوویان تێ کردین، ئیتر درەنگە بۆ ئەوەی ڕۆحمان ئامادە بکەین و بەرگەیان بگرین."
سێنێکا، دەربارەی ئاسوودەگی ڕۆح.

کوردەکان نەتەوەیەکی بێ بەختن. کە بەم ڕستەیە دەست پێ بکەین، دەتوانین بە چەند دێڕێک لە مێژووکەیان تێ بگەین. مێژوویەک کە بە دابەشکردنی کارتەکانی، خۆی لە یاریکەرێکی وەرەقی مۆنت هەڵخەڵەتێنەرتر نیشان داوە. لە سەردەمی مۆدێڕندا، ئەم مێژووە کوردەکانی بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا دابەش کردووە، لەبەردەم خۆبەڕێوەبردنیان بۆتە ئاستەنگ و ئەوانی خستۆتە ژێر چنگی بێگانە دەسپۆتەکانەوە. هەڵبەت "دەسپۆتیزمی ڕۆشنگەری" نا - کە دیارە زیاتر ڕۆشناییان بە خۆیان دەدا - بەڵکوو کۆنە دەسپۆتی سەردەمی زوو. سەددام حوسێن لە عێراق؟ ئاتیلایەک بە چەکی کیماوییەوە. حافز ئەسەد و بەشاری کوڕی لە سووریا؟ چەنگیزخانێک بە ئۆتۆمبێلی زرێپۆشەوە. ڕەزا پەهلەوی و پاشان خومەینی لە ئێران؟ ساتراپە یەک لەدوای یەکەکانی ڕۆژهەڵات. بەڕێوەبەرانی تورک؟ زاڵمە قەمچی‌وەشێنەکانی گوند.
چل میلیۆن کوردی ڕۆژهەڵاتی ناڤین بێجگە لەمانە کەسی تریان نەناسیوە. جا هەر وڵاتێک بێ، هەمان تاس و هەمان حەمام. ئەگەر وەک هەڵەبجەی ساڵی ١٩٨٨ گازیان دەرخوارد نەدابن، ئەوا بۆ شوێنی نەگونجاو دووریان خستوونەتەوە، شار و گوندەکانیان ڕاماڵیون، بگرە لێیان قەدەغە کردوون بە زمانی خۆیان بپەیڤن. لەوە بترازێ، چوار دەوڵەتی ئاماژەپێکراو بەردەوام کوردەکانی "خۆیان"یان بێ دوودڵی قۆرخ کردووە، وەک چەکێک بۆ ناسەقامگیریی جیرانەکانیان بەکاریان هێناون، ئەو جیرانانەی ئەگەر لە شەڕی ڕاگەیاندراودا نەبووبن، ململانێیەکی سەختیان پێکەوە هەبووە - بە ئێستاشەوە -. لە ڕابردوویەکی نزیکدا، کۆمەڵێک هاوپەیمانیی هاوبەش هاتوونەتە ئاراوە کە هێندەی کاریگەرییان، ئاڵۆز و شکێنەر بوون. بۆ نموونە، بە درێژایی ساڵانی جەنگی نێوان عێراق و ئێران لە ساڵانی هەشتاکاندا، خەباتگێڕە سەربەخۆخوازە کوردەکانی ئێران کە پەنایان بردبووە بەر عێراق، لەلایەن ئەو وڵاتەوە هان دەدران بەرەنگاری هێزەکانی ئێران ببنەوە، هاوکات ئێرانیش هەمان مامەڵەی لەگەڵ خەباتگێڕە سەربەخۆخوازەکانی کوردی عێراقی دەکرد کە پەڕیوەی خاکەکەی ببوون. دەرئەنجامی ئەم ئاڵۆزییە، هەتڵەبوونێکی دەگمەن بوو: کوردەکانی دوو وڵات لە جەنگدا خۆیان ڕووبەڕووی یەکتر بینییەوە. هەمان تراژیدیای پاشایەتی "ئووبوو". مرۆڤ دەتوانێ خەون بە چارەنووسێکی باشترەوە ببینێ. ئەمە شوێنەواری خۆی دەبێ.
هەرچی بێ، سەدەکانی ڕابوردوو هێندە دڵخۆشکەر نەبوون. پشکی هەمیشەیی کوردەکان؟ بازنەی - وەک وەرزەکان ڕێک‌وپێک - چەوسانەوە، ڕاپەڕین، سەرکوت. ئەم خەڵکانە بۆ ئەوەی لەناو نەچن، پەیتا پەیتا ناچار بوون بە دوای هاوپەیمانی بەهێزتر لە خۆیاندا وێڵ بن - ئەو هاوپەیمانانەی بە گۆڕینی دۆخی ژیۆپۆلتیک، بەردەوام پشتیان تێ کردوون و هەندێکجار لێیان وەرسووڕاونەتەوە بۆ ئەوەی توونایان بکەن. جێگەی سەرسووڕمانە کە کوردەکان ڕقێکی نەرمیان لە فارس، عوسمانی و عەڕەبەکانە کە بە درێژایی چەندین سەدە چەپۆکی بیزانسییانەیان لەسەر هەڵنەگرتوون.
سەرەڕای ئەمانەش، کوردەکان سێ جار پێیان وا بووە بەخت ڕووی تێ کردوون. یەکەمجار ساڵی ١٩٢٠. ئەو ساڵە، دواجار پەیمانی سێڤر، وەک پاداش بۆ پشتیوانیان لە هاوپەیمانان لە ماوەی جەنگی دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی و ئاڵمانیا، دواجار دانی بە مافی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ ئەوان دانا. ئەم مافە هەرگیز پیادە نابێ. هەر ساڵی ١٩٢٣، لە پەیمانی لۆزان بێدەنگی لێ دەکرێ. ئەم خیانەتە هەمیشە لە زاکیرەی جەمعی کوردەکاندا ئامادەیە.
دوو کەڕەتەکەی تر، هەر کە دێن خۆیان ڕزگار بکەن، خەونەکانیان دەبنە بڵقی سەر ئاو. ئەمەش چیرۆکی دوو کۆماری کورتخایەنە. یەکەمیان ساڵی ١٩٢٧ لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا لەدایک دەبێ و بە شێوەیەکی کاتی لەلایەن بریتانیاوە پشتیوانیی لێ دەکرێ. ئەم کۆمارە چوار ساڵ دواتر بە زەبری عەسکەریی ئەنقەرە، لە کاتێکدا گۆڕانکاریی بەسەر سیاسەتەکانی بریتانیا داهاتبوو، لەناو برا. کۆماریی دووهەم کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە پشتیوانیی لێ دەکرا، لەوەی پێشوو کەم تەمەن تر بوو. کەمتر لە ساڵێکی خایاند و ساڵی ١٩٤٦، لە مەهاباد کە دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ئێرانەوە، ڕاگەیەنرا و سەرۆککۆمارەکەی، قازی محەممەد هەر لەو شارە لەلایەن هێزەکانی تارانەوە لەسێدارە درا.
لێ مێژووی "کۆماریی مەهاباد" دەبێتە یەکێک لە بناغەکانی ڕۆمانتیزمی شۆڕشگێڕیی کورد. دەبێتە نموونەیەکی سەمبۆلێک بۆ ئەوەی چیتر دەرفەتەکان لە کیس نەدرێن. ئەفسانەی مەهاباد شایانی چەند وشەیەکە. هەموو شتێک بە شانسێکی کت‌وپڕ دەست پێدەکا. دەسپێکی جەنگی جیهانیی دووەم، بریتانیا دەکەوێتە ئێرانەوە تاکوو ناوچە نەوتاوییەکانی باشووری وڵات داگیر بکا، ئەوە لە کاتێک دایە کە سۆڤییەت لە باکوور خۆی سەقامگیر کردووە. سەربازە ئێرانییەکان دەست لە خۆیان بەردەدەن، بشێوی هەموو شوێنێ دادەگرێ. لەم دۆخە ئاڵۆزەدا، کوردەکان لەناکاو خۆیان ئازاد دەبینن - بۆ یەکەمجار بێ ئەوەی بەدوایدا وێڵ بن. تەنزی مێژوو. ئەوان بۆ ئەم مەبەستە، چاوەڕوانی موعجیزە نابن. خاوەنی کۆمەڵێک سەرکردەی بەرچاو و حزبێکی ڕێکخراون، واتە کۆمەڵە [ی ژێ.کاف] کە دواتر دەبێتە حدکا، حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، سکرتێری ئەم حزبە، قاسملوو، ساڵی ١٩٨٩ لە ڤیەننا لەلایەن دارودەستەی ڕژێمی ئیسلامیی تارانەوە تیرۆر دەکرێ.
هاوکات، ساڵی ١٩٤٣، کوردەکانی کۆمەڵە دەست بەسەر شاری مەهاباد و ناوچەکانی دەوروبەریدا دەگرن. بە پەلەپەل خۆیان ڕێک دەخەن - بێ ئەزموونێکی ئەوتۆ بەڵام شارەزایانە. وەک ئەوەی ئەمڕۆ لە سووریا ڕوو دەدا. هێزەکانی سۆڤییەت ورەیان بەرز دەکەنەوە و یارمەتییان دەدەن. وەک دواتر دەبینین دەبنە هاوپەیمانی هەل‌ومەرجەکە. دوو ساڵ دواتر، واتە ژانوییەی ١٩٤٦، کوردەکان بە گوێرەی پێویست متمانەیان بە چارەنووسی خۆیان و پشتیوانیی مۆسکۆ بۆ جاڕدانی سەربەخۆیی لەسەر خاکەکەیان و بەناوکردنی وەکوو کۆمار هەیە. مەهاباد بە پایتەخت ڕادەگەیەنرێ، قازی محەممەد دەبێتە سەرۆککۆمار. قازی محەممەد کەسایەتییەکی نێو ڕۆمانەکانە، کاریزماتیک، پتەو و لە خۆبردووە و ڕواڵەتی فریشتەی ڕزگاریبەخشی هەیە. ژەنەڕاڵە گشتییەکەی مستەفا بارزانیی ناوە: سەربازێکی چوارشانە، بە هەیبەت و هێمای خەباتگێڕێکی چیاکان لە ڕوانگەی شەڕکەرەکانییەوە، یان بە واتا ناسراو و ئەدەبییەکەی پێشمەرگەکان: "ئەوانەی وە پێش مەرگ دەکەون". بارزانی، بەهۆی ئەو مێژوویەی پێشتر هەیبوو، لە ناو خەباتە چەکدارییە ئەفسانەییەکان و ڕێپیوانیی مێژوویی هاوشیوەی مائۆ تسێ توونگ، بوو بە سیمای هەرە ناسراوی شۆڕشیی هاوچەرخی کورد. لە شاری مەهاباد، بەر لەوەی کۆمار بڕووخێ، ژنەکەی کوڕێکی بە ناوی مەسعوود هێنایە دونیا کە ئێستا سەرۆکی کوردستانی ئۆتۆنۆمی عێراقە.
خەونی سەربەخۆیی، سێ مانگ پاش لەدایکبوونی ئەم میراتگرە، ڕێک ٢٧ی نۆڤەمبری ١٩٤٦ دامرکا. ئەو ڕۆژە، دارودەستەی شای نوێی ئێران هەڵیانکوتایە سەر مەهاباد. سۆڤییەت کەوتبووە نێو هاوپەیمانییەتییەکی سەیری پێچەوانەوە. بە لەبەرچاوگرتنی کەڵک وەرگرتن لە نەوتی ئێران، ڕێگەی خۆیان هەڵبژاردبوو: زێڕی ڕەشی پاشاکەی تاران لەبری چیا وشک و برینگەکانی دیموکراتەکەی مەهاباد. خیانەتێکی دیکە.
جەنگ کورتخایەن و دژوارە. پێشمەرگەکان ناتوانن بە تەنیا بۆ ماوەیەکی زۆر خۆ ڕابگرن. مستەفا بارزانی لەگەڵ پاشماوەی هێزەکەی بەرەو عێراق شۆڕ دەبێتەوە، پاشان، هاوکات لەلایەن تورکەکان، ئێرانییەکان و عێراقییەکانەوە گەمارۆ دەدرێ، لەتەک باقیی پیاوەکانی کە کەمتر لە هەزار کەس دەبوون، پەنا دەبەنە بەر تاکە وڵاتێک کە بە جوامێرییەکی هەڵخەڵەتێنەرانە وەریاندەگرێ: یەکێتیی سۆڤییەت کە تازە پشتی بەرداون… قازی محەممەد پابەندە بە ئیماژەکەی و ئامادە نییە شار جێ بێڵێ. ئێرانییەکان قۆڵبەست و دادگایی دەکەن و دواتر لە مەیدانیی ناوەندی شاری مەهاباد لەسێدارەی دەدەن. جەستەی دوو ڕۆژ بە هەڵواسراوی دەمێنێتەوە تاکوو ببێتە وانەیەک بۆ خەڵکی تر.
ئەمڕۆکە، مەهاباد بۆتە شارێکی تووک لێکراو. زەمەن تێپەڕیوە بەڵام هیچ شتێک ئارام نەبۆتەوە. دەستی پۆڵایینی سوپای ئێران، سفت و سۆڵ هەروا لە بان سەری شارە. سەمبۆلی پێشووی سەربەخۆیی کورد، بە هۆی ئەو جەسارەتەی پێشتر نواندوویەتی، شارێکی چەوساوە، زوڵملێکراو و بێزراوە.
ئەو بیرۆکەیەی کە چارەنووسێکی هاوشێوە ڕۆژێک لە ڕۆژان کوردستانی سووریای ئازاد بگرێتەوە، موچوورک بە لەشی ئاوار تامیادا دێنێ.